Genel Uyumluluk Tablosu
| Alıcı ↓ / Verici → | 0− | 0+ | A− | A+ | B− | B+ | AB− | AB+ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 0− | ✓ | ✗ | ✗ | ✗ | ✗ | ✗ | ✗ | ✗ |
| 0+ | ✓ | ✓ | ✗ | ✗ | ✗ | ✗ | ✗ | ✗ |
| A− | ✓ | ✗ | ✓ | ✗ | ✗ | ✗ | ✗ | ✗ |
| A+ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✗ | ✗ | ✗ | ✗ |
| B− | ✓ | ✗ | ✗ | ✗ | ✓ | ✗ | ✗ | ✗ |
| B+ | ✓ | ✓ | ✗ | ✗ | ✓ | ✓ | ✗ | ✗ |
| AB− | ✓ | ✗ | ✓ | ✗ | ✓ | ✗ | ✓ | ✗ |
| AB+ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ | ✓ |
0 Rh− evrensel vericidir (acil durumda herkese verilebilir). AB Rh+ ise evrensel alıcıdır (herkesten alabilir).
Plazma Uyumluluğu
Tam kan ve eritrosit uyumluluğu yukarıdaki tabloya göredir. Plazma uyumluluğu ters yönde işler: AB plazması evrensel verici, 0 plazması yalnızca 0'a verilir.
ABO Kan Grubu Sistemi
1901'de Karl Landsteiner tarafından keşfedilen ABO sistemi, eritrosit yüzeyindeki A ve B antijenleri ile plazma içindeki anti-A ve anti-B antikorlarına dayanır. 4 ana grup vardır:
- A grubu: Eritrositte A antijeni; plazmada anti-B antikoru. Türkiye'de yaklaşık %42 oranında görülür.
- B grubu: Eritrositte B antijeni; plazmada anti-A antikoru. Türkiye'de %16.
- AB grubu: Eritrositte hem A hem B antijeni; plazmada antikor yoktur. "Evrensel alıcı" (eritrosit transfüzyonunda). Türkiye'de %8.
- 0 grubu: Eritrositte antijen yok; plazmada hem anti-A hem anti-B. "Evrensel verici" (eritrosit transfüzyonunda). Türkiye'de %34.
Rh Faktörü
1940'ta Landsteiner ve Wiener tarafından tanımlanan D antijeni (Rh+ = pozitif, Rh− = negatif) ABO sisteminden bağımsız ikinci en önemli kan grubu sistemidir. Türkiye nüfusunun yaklaşık %85'i Rh+; %15'i Rh− grubundadır. Rh− bireyler Rh+ kanla karşılaştığında anti-D antikoru üretir; bu durum:
- İlk transfüzyonda klinik problem yaratmaz ama sonraki Rh+ transfüzyonlarda akut hemolitik reaksiyon riskini artırır.
- Rh− anne, Rh+ bebek gebeliklerinde (özellikle ikinci ve sonraki gebeliklerde) hemolitik hastalığa (erythroblastosis fetalis) yol açabilir. Önleme: anti-D immünoglobulin (RhoGAM, 28. gebelik haftasında ve doğumdan sonraki 72 saatte).
- Düşük, kürtaj, ektopik gebelik, amniyosentez sonrasında da Rh− kadınlara anti-D Ig profilaksisi önerilir.
Eritrosit Transfüzyon Kuralları
Eritrosit süspansiyonu (red blood cell, RBC) verilirken alıcının plazmasındaki antikorlar verici antijenleriyle reaksiyona girmemelidir. Uyumluluk matriksi:
| Alıcı | Uyumlu Verici (RBC) |
|---|---|
| A+ | A+, A−, 0+, 0− |
| A− | A−, 0− |
| B+ | B+, B−, 0+, 0− |
| B− | B−, 0− |
| AB+ (evrensel alıcı) | Tüm gruplar |
| AB− | A−, B−, AB−, 0− |
| 0+ | 0+, 0− |
| 0− (evrensel verici) | 0− |
Plazma ve Trombosit Transfüzyon Kuralları
Plazma transfüzyonunda kural tam tersinedir: alıcının eritrosit antijenleri verici plazmasındaki antikorlarla reaksiyona girmemelidir.
- Plazma evrensel vericisi: AB grubu plazma (antikor içermez) — tüm gruplara verilebilir.
- Plazma evrensel alıcısı: 0 grubu plazma — yalnızca 0 grubu alabilir.
- Trombosit: Genellikle ABO uyumlu verilir; ancak acil durumda ABO uyumsuz verilebilir (trombositlerin antijen yoğunluğu düşüktür). Rh uyumu Rh− kadın hastalarda (özellikle gebelik yaşında) önemlidir.
Crossmatch (Çapraz Karşılaştırma Testi)
Eritrosit transfüzyonu öncesi her zaman uyumluluk testi (crossmatch) yapılır:
- Major crossmatch: Alıcı plazması + verici eritrositi karıştırılır; aglutinasyon olursa uyumsuzdur.
- Minor crossmatch: Alıcı eritrositi + verici plazması karıştırılır; klinik anlamı daha sınırlıdır.
- Type and screen: Alıcının ABO/Rh grubu + antikor taraması (anti-D dışı atipik antikorlar) önceden yapılır; acil transfüzyon ihtiyacı doğduğunda crossmatch süresi 5-10 dakikaya iner.
- Acil 0− kan kullanımı: Hayati tehdit olan ve grup belirleme yapılamayan acil durumlarda 0− eritrosit ("emergency release blood") kullanılır; sonradan grup tespiti ile uyumlu kana geçilir.
Türkiye'de Kan Bağışı
Türk Kızılay Kan Hizmetleri Genel Müdürlüğü Türkiye'nin tek yetkili kan toplama kurumudur. Bağış kuralları:
- Yaş: 18-65 yaş arası (ilk bağışta 60'tan küçük olmak şart).
- Ağırlık: ≥50 kg.
- Bağış aralığı: Tam kan erkekte 3 ayda bir (yılda 4 kez), kadında 4 ayda bir (yılda 3 kez).
- Hemoglobin: Erkek ≥13.5 g/dL, kadın ≥12.5 g/dL.
- Diskvalifikasyon nedenleri: Akut enfeksiyon (3 ay), aşı (tipine göre 2-4 hafta), gebelik/emzirme, dövme/piercing (4 ay), kontrolsüz HT/DM, kalp hastalığı öyküsü, transfüzyon öyküsü.
- Süreç: Kayıt → tıbbi öykü formu → muayene + Hb ölçümü → bağış (8-10 dk) → istirahat ve ikram (15-20 dk). Toplam ~45 dakika.
- Bağış sonrası tarama: HIV, HBV, HCV, sifiliz, malaria için yıkıcı serolojik testler yapılır.
Sıkça Sorulan Sorular
Kan grubumu bilmiyorum, nasıl öğrenebilirim?
Herhangi bir özel ya da devlet hastanesinde "kan grubu tayini" tetkikleri yapılır (≈30-60 TL veya SGK kapsamında). Eczanede satılan ev tipi test kitleri (Eldon Card) %95+ doğrulukla sonuç verir; ancak resmî kayıt için hastane raporu gerekir.
Anne-baba kan grubundan çocuğun kan grubu kesin bilinebilir mi?
Genetik olarak tahmin edilebilir (A ve B kodominant, 0 resesif), ancak tek çocuk için kesinlik veremez. Örnek: A + B ebeveynden A, B, AB veya 0 herhangi biri çıkabilir. Yalnızca 0 + 0 ebeveyni çocuğunun da 0 olmasını garanti eder.
Babanın kan grubu farklıysa baba reddi olur mu?
Klasik genetik kurallar bazı olası kan grubu kombinasyonlarını dışlar (örn: 0+0 ebeveynden AB çocuk olamaz). Ancak tek başına kan grubu testi babalık testi değildir. Kesin babalık tespiti DNA testleri (16-25 STR markeri) ile yapılır; doğruluk %99.99+ düzeyindedir.
"Kan grubu diyeti" gerçek mi?
Peter D'Adamo'nun popülerleştirdiği "kan grubu diyeti" hipotezi bilimsel kanıt tarafından desteklenmemektedir. 2014 PLOS One ve 2020 American Journal of Clinical Nutrition çalışmaları kan grubu ile diyet yanıtı arasında anlamlı ilişki bulamadı. Bireyselleştirilmiş beslenme için genotip (genetik), metabolomik veya mikrobiyom analizleri daha bilimsel temellidir.
Bombay fenotip (hh) nedir?
Çok nadir (1/4 milyon — Hindistan'da daha sık) bir kan grubu mutasyonudur. H antijeni eksikliği nedeniyle ABO sistemi oluşamaz. Standart testlerde "0 grubu" olarak yorumlansa da bu kişilere yalnızca diğer Bombay fenotip kişilerden kan verilebilir; 0 grubu kanla bile akut hemolitik reaksiyon olur. Türkiye'de bilinen vaka sayısı çok sınırlıdır.
Kaynaklar
- Türk Kızılay Kan Hizmetleri
- WHO — Blood transfusion safety
- AABB — Association for the Advancement of Blood & Biotherapies
- Landsteiner K. Zentbl Bakteriol. 1901;27:357-362.
- T.C. Sağlık Bakanlığı. Ulusal Kan ve Kan Ürünleri Rehberi. 2023.