Astım ICD-10: J45

Astım Nedir?

Astım; havayollarının kronik inflamasyonu ile karakterize, reversibl hava akımı kısıtlanması, bronş hiperreaktivitesi ve değişken solunum belirtileri ile seyreden heterojen bir hastalıktır. Türkiye'de erişkinlerin %5-8'ini, çocukların %5-15'ini etkiler ve dünyada 339 milyon insanda görülür. Hışıltı, nefes darlığı, göğüs sıkışması ve özellikle gece veya sabah erken artan öksürük ataklarıyla seyreder. Tetikleyiciler arasında alerjenler, viral enfeksiyonlar, egzersiz, soğuk hava, mesleki maruziyetler ve hava kirliliği yer alır. GINA 2024 kılavuzu, tedavinin temelini "kontrol edici" anti-inflamatuvar ilaçlara (inhale kortikosteroidler) dayandırır ve tek başına kısa etkili beta-2 agonist (SABA) kullanımını artık önermez; bu paradigma değişikliği astım atakları ve ölümlerini belirgin azaltmıştır.

Belirtileri

Astım hastalarında en sık görülen belirtiler:

• Hışıltılı (vızıltı/wheezing) solunum — ekspiryumda belirgin
• Nefes darlığı (dispne), özellikle eforla, gece veya sabaha karşı
• Göğüste sıkışma, baskı hissi
• Kuru, inatçı öksürük (özellikle gece — uykudan uyandıran)
• Belirtilerin tetikleyicilerle ilişkisi (alerjen, soğuk hava, egzersiz, viral enfeksiyon, duman)
• Belirtilerin gün içinde ve günden güne değişkenliği
• Konuşurken nefes kesilmesi (orta-şiddetli atakta)
• Atak sırasında oturarak nefes alma ihtiyacı (ortopne)
• Çocuklarda: tekrarlayan bronşit/bronşiolit öyküsü, gece öksürükle uyanma
• Şiddetli atak bulguları: konuşamama, siyanoz, paradoks nabız, takipne
• Eşlik eden alerjik rinit, atopik dermatit, gıda alerjisi (atopik triad)
• Mesleki astımda iş yerinde belirtilerin artması, hafta sonu/tatilde gerilemesi

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Modifiable: sigara dumanı maruziyeti (aktif + pasif)
• Modifiable: hava kirliliği (PM2.5, NO2, ozon)
• Modifiable: ev içi alerjenler (toz akarı, küf, hayvan tüyü, hamamböceği)
• Modifiable: mesleki maruziyetler (un, izosiyanatlar, ahşap tozu, lateks)
• Modifiable: obezite (BKİ >30) — kontrolü zorlaştırır
• Modifiable: gastroözofageal reflü, obstrüktif uyku apnesi (komorbiditeler)
• Modifiable: bazı ilaçlar (aspirin/NSAİİ, beta-bloker)
• Non-modifiable: atopik bünye / aile öyküsü (1. derece akraba 3-6 kat risk)
• Non-modifiable: erken çocukluk RSV ve rinovirüs enfeksiyonları
• Non-modifiable: cinsiyet — çocuklukta erkek, ergenlik sonrası kadın baskın
• Non-modifiable: prematüre doğum, düşük doğum ağırlığı
• Tetikleyiciler: polenler (mevsimsel), egzersiz, soğuk-kuru hava, emosyonel stres
• Adet dönemi (premenstruel astım alevlenmeleri)

Tanı

Tanı klinik öykü + havayolu kısıtlanmasının değişkenliğinin objektif gösterimi ile konur; GINA 2024 kılavuzu spirometriyi temel tanı aracı olarak önerir. Spirometride FEV1/FVC oranı <0.7 (yetişkin) veya alt sınır değerinin altında olması obstrüksiyonu gösterir; bronkodilatör reversibilite testinde 200-400 µg salbutamol sonrası FEV1'de ≥%12 ve ≥200 mL artış astım için tanısaldır. PEF değişkenliği >%10 (yetişkin) veya >%13 (çocuk) iki haftalık takiple destekleyici bulgudur. Spirometri negatifse bronkoprovokasyon testi (metakolin, mannitol veya egzersiz) yapılır. FeNO (ekzale nitrik oksit) >25 ppb eosinofilik inflamasyonu işaret eder ve inhale kortikosteroid yanıtını öngörür. Tam kan sayımı (eozinofili), total IgE, spesifik alerjen IgE (RAST) veya cilt prick testleri tetikleyicileri belirler. Şiddetli/atipik vakalarda akciğer grafisi (KOAH, bronşektazi, yabancı cisim ayırıcısı için), HRCT seçili hastada. Astım kontrol değerlendirmesinde ACT (Asthma Control Test) ≥20 iyi kontrol göstergesidir. Çocuklarda 5 yaş altı tanı zordur; tekrarlayan hışıltı epizodları, atopi, ICS yanıtı tanıyı destekler.

Tedavi Yöntemleri

• GINA basamak 1-2: ihtiyaç halinde düşük doz ICS-formoterol (AIR — anti-inflamatuvar reliever)
• Basamak 3: düşük doz ICS-LABA (formoterol, salmeterol) — günlük + ihtiyaç
• Basamak 4: orta doz ICS-LABA, gerekirse LAMA (tiotropium) ekleme
• Basamak 5: yüksek doz ICS-LABA + fenotipe göre biyolojik ajan
• İnhale kortikosteroidler (ICS): budesonid, flutikazon, beklometazon, siklesonid
• Uzun etkili beta-2 agonistler (LABA): formoterol, salmeterol, vilanterol — asla ICS'siz kullanılmaz
• Uzun etkili antikolinerjikler (LAMA): tiotropium — basamak 4-5 ekleme
• Lökotrien reseptör antagonistleri: montelukast (özellikle alerjik rinit eşliğinde)
• Biyolojik ajanlar: omalizumab (anti-IgE), mepolizumab/benralizumab (anti-IL5), dupilumab (anti-IL4/13), tezepelumab (anti-TSLP)
• Atak tedavisi: yüksek doz SABA (salbutamol) + oral kortikosteroid (prednizolon 40-50 mg, 5-7 gün)
• Şiddetli atak: nebulize salbutamol+ipratropium, IV magnezyum sülfat, oksijen
• Tetikleyici kontrolü: alerjen kaçınma, sigara bırakma, mesleki maruziyet azaltma
• Yıllık influenza ve 5 yılda bir pnömokok aşısı
• Yazılı astım aksiyon planı + inhaler tekniği eğitimi (her vizitte kontrol)
• Egzersize bağlı bronkospazmda egzersizden 15 dk önce SABA veya ICS-formoterol

Ne Zaman Doktora Gidilmeli?

Aşağıdaki durumlardan biri sizde varsa Göğüs Hastalıkları uzmanına başvurmanız önerilir:

• Hışıltı, nefes darlığı veya 3 haftadan uzun süren kuru öksürük varsa
• Egzersizle veya gece tetiklenen tekrarlayan belirtiler
• Kurtarıcı ilaç (SABA) ihtiyacı haftada 2 günden fazla → kontrol yetersiz
• Yılda 1'den fazla oral kortikosteroid gerektiren atak
• Acil servis: konuşamama, oturarak nefes alma, dudak/parmak ucu morarması
• Acil servis: kurtarıcı inhalere yanıt vermeyen nefes darlığı
• Acil servis: peak flow değeri kişisel en iyi değerin %50'sinin altında
• Gebelikte astım kontrolü kötüleşiyorsa (kontrolsüz astım fetal komplikasyon riski)

Önleme ve Yaşam Tarzı

• Birincil: gebelikte ve erken çocuklukta sigara dumanından korunma
• Anne sütünün ilk 6 ay tek başına verilmesi
• Ev içi alerjen kontrolü: toz akarı geçirmez yatak/yastık kılıfı, sık çamaşır, halı azaltma
• Küf kontrolü: nem <%50, banyo havalandırması
• Pasif sigara dumanından kesinlikle uzak durma
• Hava kirliliği yüksek günlerde dışarı çıkmama, maske kullanımı
• Mesleki astım risk gruplarında uygun KKE ve maruziyet kontrolü
• İkincil: yıllık grip aşısı, 5 yılda bir pnömokok, COVID-19 aşıları
• Düzenli ICS kullanımı (semptomsuz dönemde bile kesmeyin)
• Astım aksiyon planına uyma, PEF/ACT ile öz-takip
• Tetikleyicileri tanıma ve kaçınma stratejileri
• İdeal kilo koruma, düzenli aerobik egzersiz (yüzme tercih edilir)

İlgili Branşta Doktorlar

Göğüs Hastalıkları alanında öne çıkan hekimler. Tüm hekimlerin tam listesi için branş sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar