Crohn Hastalığı ICD-10: K50

Crohn Hastalığı Nedir?

Crohn hastalığı; ağızdan anüse kadar gastrointestinal sistemin herhangi bir bölümünü tutabilen, transmural (tüm bağırsak duvarı katmanlarını içeren) ve atlamalı (skip lesion) yerleşim gösteren kronik inflamatuvar bağırsak hastalığıdır. Avrupa'da insidans 100.000'de 5-10, prevalans 200-300'e ulaşır; Türkiye'de son 20 yılda batılılaşmış yaşam tarzı ile prevalans hızla artmıştır. En sık terminal ileum ve sağ kolon tutulur (ileokolonik tip); izole ince bağırsak, izole kolon ve perianal hastalık alt tipleri Montreal sınıflamasına göre A1-A3 (yaş), L1-L4 (lokalizasyon), B1-B3 (davranış) ile tanımlanır. Alevlenme ve remisyonlarla seyreder; transmural inflamasyon nedeniyle darlık (B2), fistül-apse (B3) ve perianal hastalık gibi komplikasyonlara yol açabilir. Erken biyolojik tedavi ile mukoza iyileşmesi ve cerrahisiz seyir hedeflenir; ECCO 2020 kılavuzu treat-to-target yaklaşımını öne çıkarır.

Belirtileri

Crohn Hastalığı hastalarında en sık görülen belirtiler:

• Kronik karın ağrısı (sıklıkla sağ alt kadran; ileal tutulumda apandisit benzeri)
• Uzamış ishal (genellikle kansız; kolonik tutulumda kanlı olabilir)
• Kilo kaybı ve iştahsızlık
• Yorgunluk ve düşük dereceli ateş
• Perianal fistül, apse, fissür veya skin tag (Crohn için karakteristik)
• Aftöz oral ülserler ve anjiyo-ödem benzeri dudak şişliği (oral Crohn)
• Eklem ağrıları (periferik artrit, sakroileit, ankilozan spondilit)
• Cilt bulguları (eritema nodozum, piyoderma gangrenozum)
• Göz tutulumu (üveit, episklerit)
• Çocuklarda büyüme geriliği, gecikmiş puberte
• Demir, B12, folat, D vitamini ve çinko eksikliğine bağlı bulgular
• Darlık gelişiminde tıkanma belirtileri (kusma, distansiyon, ses azalması)

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Genetik yatkınlık (NOD2/CARD15, ATG16L1, IL23R, IRGM gen polimorfizmleri)
• Disregüle bağışıklık yanıtı (Th1/Th17 hakimiyeti) ve bağırsak mikrobiyota değişiklikleri (disbiyozis)
• Sigara kullanımı (en güçlü değiştirilebilir risk faktörü; hastalığı kötüleştirir)
• Batı tipi beslenme (yüksek işlenmiş gıda, doymuş yağ, düşük lif, emülgatör)
• Sık antibiyotik kullanımı (özellikle erken çocuklukta)
• NSAİİ'ler (alevlenme tetikleyicisi)
• Aile öyküsü (birinci derece akrabada İBH; göreceli risk 10-15x)
• Apendektomi öyküsü (göreceli artmış risk)
• Hijyen hipotezi (erken çocukluk düşük mikrobiyal maruziyet)
• Oral kontraseptif kullanımı (zayıf ilişki)
• Geçirilmiş bakteriyel/viral gastroenterit
• Düşük D vitamini düzeyi

Tanı

Tanı; klinik öykü, fizik muayene, laboratuvar, endoskopik, görüntüleme ve histopatolojik bulguların birlikte değerlendirilmesiyle konur. İleokolonoskopi ve sistematik segmenter biyopsi altın standarttır; atlama lezyonları, kaldırım taşı görünümü (cobblestone), aftöz/lineer ülserler, terminal ileum tutulumu ve non-kazeifiye granülom (vakaların %30-40'ında saptanır ve karakteristiktir) tanıyı destekler. Fekal kalprotektin (>150-250 μg/g) aktif inflamasyonu duyarlı şekilde gösterir, alevlenme takibinde altın standarttır. CRP, sedimentasyon, tam kan sayımı (anemi, trombositoz), albumin, B12, folat, demir paneli, D vitamini ve karaciğer enzimleri rutin istenir. ASCA pozitifliği Crohn için, p-ANCA pozitifliği daha çok ÜK için destekleyicidir. İnce bağırsak tutulumu değerlendirmesinde MR enterografi (radyasyonsuz, ECCO tercihi) veya BT enterografi kullanılır; mural kalınlaşma, hedef işareti, tarama (creeping fat), darlık ve fistüller gösterilir. Perianal hastalıkta pelvik MR altın standarttır ve fistül klasifikasyonu (Parks) yapar; ek olarak anorektal muayene altında inceleme (EUA) cerrahi planlama için önemlidir. Kapsül endoskopisi şüpheli ince bağırsak hastalığında ancak darlık dışlandıktan sonra yapılır. Endoskopik aktivite SES-CD veya CDEIS skoru, klinik aktivite HBI veya CDAI ile değerlendirilir. Eşlik eden TBC riski açısından biyolojik tedavi öncesi PPD/IGRA ve hepatit B serolojisi taranmalıdır.

Tedavi Yöntemleri

• Hafif-orta ileal/sağ kolon hastalığında budesonid 9 mg/gün (sistemik etki düşük)
• Hafif-orta kolonik hastalıkta sülfasalazin veya 5-ASA (sınırlı etkinlik; mesalazin Crohn'da daha az tercih edilir)
• Orta-ağır ataklarda sistemik kortikosteroid (prednizolon 0.5-1 mg/kg/gün, kısa süreli indüksiyon; >3 ay kullanılmamalı)
• İdame tedavisinde tiyopürinler (azatiyoprin 2-2.5 mg/kg, 6-merkaptopürin 1-1.5 mg/kg) veya metotreksat 15-25 mg/hafta SC
• Anti-TNF biyolojikler: infliksimab 5 mg/kg IV (0, 2, 6. hafta + 8 haftada bir), adalimumab 160/80/40 mg SC; idame için terapötik ilaç izlemi (TDM)
• Anti-integrin: vedolizumab 300 mg IV (bağırsak selektif)
• IL-12/23 inhibitörü: ustekinumab; IL-23 selektif: risankizumab, mirikizumab
• JAK inhibitörü: upadasitinib (orta-ağır Crohn için onaylı)
• Erken dönemde top-down (biyolojik öncelikli) yaklaşım yüksek riskli hastalarda (genç yaş, derin ülser, perianal, fistül, kortikosteroid bağımlılığı) tercih edilir
• Perianal fistülde anti-TNF + cerrahi (seton drenajı) kombinasyonu
• Beslenme desteği: B12 (ileal rezeksiyon/tutulumda IM), demir (IV ferrik karboksimaltoz), D vitamini, çinko replasmanı
• Sigaranın kesin olarak bırakılması (en önemli yaşam tarzı müdahalesi)
• Sınırlı darlık, perforasyon, fistül, apse veya tıkanıklıkta cerrahi rezeksiyon (bağırsak koruyucu, mümkün olduğunca striktüroplasti)
• VTE profilaksisi (aktif İBH hastane yatışında LMWH)
• Aşı takvimi (pnömokok, influenza, HPV, hepatit B, VZV) immünosüpresyon öncesi güncellenmeli

Ne Zaman Doktora Gidilmeli?

Aşağıdaki durumlardan biri sizde varsa Gastroenteroloji uzmanına başvurmanız önerilir:

• Üç haftadan uzun süren ishal veya karın ağrısı
• Dışkıda kan, açıklanamayan kilo kaybı veya gece terlemesi
• Perianal apse, akıntı veya fistül bulgusu
• Yüksek ateş, şiddetli karın ağrısı, kusma, distansiyon (tıkanma/apse) → acil
• Karın muayenesinde hassas kitle (apse, inflamatuvar konglomera)
• Ailede inflamatuvar bağırsak hastalığı öyküsü ile birlikte sindirim yakınmaları
• Bilinen Crohn hastasında atak şüphesi veya tedaviye yanıtsızlık
• Çocuklarda büyüme geriliği, gecikmiş puberte veya açıklanamayan anemi

Önleme ve Yaşam Tarzı

• Sigaradan tamamen uzak durmak (alevlenme ve postoperatif rekürrensi belirgin azaltır)
• Lif açısından zengin, işlenmiş gıdaları sınırlayan Akdeniz tipi dengeli beslenme
• Gereksiz antibiyotik ve NSAİİ kullanımından kaçınmak
• D vitamini düzeyinin optimal tutulması
• Stres yönetimi, düzenli uyku ve psikososyal destek
• Düzenli gastroenteroloji takibi ve fekal kalprotektin izlemi ile alevlenmeleri erken yakalama
• Anti-TNF tedavisinde terapötik ilaç düzey izlemi ve antikor takibi
• Aşı takvimini güncel tutmak (özellikle immünosüpresyon öncesi)
• Postoperatif rekürrens önleme (anti-TNF veya tiyopürin başlanması)
• Düzenli kolonoskopik sürveyans (uzun süreli kolonik tutulumda kanser riski)

İlgili Branşta Doktorlar

Gastroenteroloji alanında öne çıkan hekimler. Tüm hekimlerin tam listesi için branş sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar