D Vitamini Eksikliği ICD-10: E55

D Vitamini Eksikliği Nedir?

D vitamini eksikliği, serum 25-hidroksivitamin D [25(OH)D] düzeyinin yetersiz olduğu, küresel boyutta yaklaşık 1 milyar insanı etkileyen yaygın bir endokrin sorundur. Türkiye'de yetişkinlerin %50-70'inde, kapalı giyimli kadınlarda %80'in üzerinde değişen şiddetlerde eksiklik bildirilmektedir. D vitamini sadece kemik metabolizmasında değil; kas fonksiyonu, doğal ve adaptif bağışıklık, kardiyovasküler sistem, glukoz homeostazı ve hücre proliferasyonunda kritik rol oynar. Eksiklik; çocuklarda raşitizm, erişkinlerde osteomalazi, osteoporoz, kas güçsüzlüğü, düşme/kırık riski artışı ve sekonder hiperparatiroidi ile ilişkilidir. Düşük güneş maruziyeti, koyu cilt, obezite, malabsorpsiyon ve ileri yaş başlıca risk faktörleridir.

Belirtileri

D Vitamini Eksikliği hastalarında en sık görülen belirtiler:

• Halsizlik, kronik yorgunluk ve enerji düşüklüğü
• Yaygın kas ağrıları (özellikle proksimal kas grupları)
• Kas güçsüzlüğü, merdiven çıkmada zorlanma, ördek yürüyüşü
• Kemik ve eklem ağrıları (sırt, kalça, kosta basısında hassasiyet)
• Sık üst solunum yolu enfeksiyonu eğilimi
• Saç dökülmesi ve tırnak kırılganlığı
• Depresif ruh hali, motivasyon kaybı, konsantrasyon güçlüğü
• Yara iyileşmesinde gecikme
• Diş çürükleri ve diş eti sorunları
• Çocuklarda büyüme geriliği, bacaklarda eğrilik (genu varum/valgum)
• Süt çocuklarında kraniotabes, raşitik tespih, geç fontanel kapanması
• Osteomalaziye bağlı yürüme bozukluğu ve kalça ağrısı (erişkin)

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Yetersiz güneş ışığına maruziyet (kapalı giyim, kapalı yaşam, kuzey enlemleri)
• Koyu cilt rengi (melanin UVB sentezini %50-90 azaltır)
• İleri yaş (>65; ciltte 7-dehidrokolesterol azalması)
• Obezite (BKI >30; D vitamini yağ dokusunda sekestre olur)
• Malabsorpsiyon (çölyak, Crohn, kistik fibrozis, kısa bağırsak sendromu)
• Kronik karaciğer hastalığı (25-hidroksilasyon bozukluğu)
• Kronik böbrek hastalığı (1-alfa-hidroksilasyon bozukluğu)
• Bariatrik cerrahi (özellikle Roux-en-Y gastrik bypass)
• Antikonvülzanlar (fenitoin, fenobarbital, karbamazepin), rifampisin, glukokortikoidler
• Antiretroviraller ve kolestiramin
• Eksklüzif anne sütü alan ve takviye verilmeyen bebekler
• Yetersiz besinsel alım (vegan diyet, balık tüketmeme)

Tanı

Tanı için altın standart serum 25-hidroksivitamin D [25(OH)D] ölçümüdür; 1,25(OH)2D düzeyi rutin taramada kullanılmaz. Endocrine Society ve TEMD kılavuzuna göre <20 ng/mL eksiklik, 20-30 ng/mL yetersizlik, 30-100 ng/mL yeterli, >100 ng/mL toksisite riski olarak yorumlanır; <10 ng/mL şiddetli eksiklik (raşitizm/osteomalazi riski) anlamına gelir. IOM ise >20 ng/mL düzeyini popülasyon için yeterli kabul eder. Eşlik eden değerlendirmeler arasında serum kalsiyum, fosfor, alkalen fosfataz (ALP), parathormon (PTH) ve magnezyum ölçümü yer alır; sekonder hiperparatiroidi (yüksek PTH, düşük-normal kalsiyum, yüksek ALP) eksikliği destekler. Riskli hastalarda DEXA ile kemik mineral yoğunluğu, malabsorpsiyon şüphesinde çölyak serolojisi (anti-tTG), kreatinin ve karaciğer enzimleri istenir. 24 saatlik idrarda kalsiyum atılımı ve idrar kalsiyum/kreatinin oranı tedavi izleminde yardımcıdır. Tarama; gebeler, yaşlılar, koyu tenli bireyler, kapalı giyimliler, obezler, malabsorpsiyonlu hastalar ve antikonvülzan kullananlar gibi yüksek riskli gruplarda önerilir.

Tedavi Yöntemleri

• Şiddetli eksiklik (<10 ng/mL): D3 (kolekalsiferol) 50.000 IU haftada bir, 8 hafta yükleme
• Orta eksiklik (10-20 ng/mL): D3 50.000 IU 2 haftada bir, 8 hafta; ardından idame
• İdame: 1500-2000 IU/gün D3 (erişkin), gebe/emziren 600-800 IU
• Hedef serum 25(OH)D düzeyi: 30-50 ng/mL (kemik için optimum)
• Günlük kalsiyum alımı 1000-1200 mg (diyet öncelikli, yetmezse takviye)
• D vitamininden zengin beslenme: somon, uskumru, sardalya, yumurta sarısı, zenginleştirilmiş süt, mantar
• Günde 15-20 dk öğle saatlerinde (11.00-15.00) kollar ve yüz açık güneşlenme (haftada 2-3 kez)
• Malabsorpsiyon varlığında yüksek doz oral (10.000-50.000 IU/gün) veya parenteral form
• Karaciğer hastalığında kalsidiol (25-OH-D3), KBH'de kalsitriol veya alfakalsidol
• Tedavi sonrası 3. ay 25(OH)D kontrolü; sonrasında yılda 1-2 kez izlem
• Hiperkalsemi riski açısından idame sırasında periyodik serum kalsiyum takibi
• Magnezyum eksikliği eşlik ediyorsa eş zamanlı replasman (D vitamini aktivasyonu için gerekli)

Ne Zaman Doktora Gidilmeli?

Aşağıdaki durumlardan biri sizde varsa İç Hastalıkları uzmanına başvurmanız önerilir:

• Yaygın kemik ağrısı, kosta basısında belirgin hassasiyet veya patolojik kırık
• Belirgin kas güçsüzlüğü, sık düşme ve dengesizlik atakları
• Çocukta büyüme geriliği, bacaklarda eğrilik veya geç yürüme
• Yüksek doz takviye sonrası bulantı, kusma, aşırı susama, sık idrara çıkma (hiperkalsemi belirtisi) → acil servis
• Kronik yorgunluk, sık enfeksiyon ve depresif şikayetlerin kalıcı olması
• Bilinen malabsorpsiyon, bariatrik cerrahi veya kronik antikonvülzan kullanımı
• Postmenopozal kadınlarda kemik mineral yoğunluğu düşüklüğü saptanması
• Gebelikte rutin tarama ve takviye için aile hekimi/kadın doğum kontrolü

Önleme ve Yaşam Tarzı

• Düzenli güneş ışığına maruziyet (haftada 2-3 kez, 15-20 dk, öğle saatleri)
• D vitamininden zengin beslenme (yağlı balık haftada en az 2 porsiyon, yumurta, mantar)
• Bebeklerde doğumdan itibaren ilk 1 yıl 400 IU/gün D3 takviyesi (T.C. Sağlık Bakanlığı önerisi)
• Gebelik döneminde 1200-2000 IU/gün ve emzirme sürecinde takviyenin sürdürülmesi
• Yaşlılarda (>65) günlük 800-1000 IU profilaktik takviye
• Riskli gruplarda (koyu tenli, kapalı giyimli, obez, malabsorpsiyonlu) yıllık 25(OH)D taraması
• Obezitenin önlenmesi ve kilo kontrolü (yağ dokusunda sekestrasyonu azaltır)
• Kemik sağlığı için 1000-1200 mg/gün kalsiyumlu beslenme
• Düzenli yük taşıyıcı egzersiz (yürüyüş, direnç antrenmanı)
• Sigara ve aşırı alkolden kaçınma (kemik metabolizmasını olumsuz etkiler)

İlgili Branşta Doktorlar

İç Hastalıkları alanında öne çıkan hekimler. Tüm hekimlerin tam listesi için branş sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar