Panik Atak ve Panik Bozukluğu ICD-10: F41.0

Panik Atak ve Panik Bozukluğu Nedir?

Panik atak; ani başlayan, 10 dakika içinde zirveye ulaşan yoğun korku ve fiziksel belirtilerin bir arada görüldüğü, genellikle 20-30 dakika süren epizodlardır. Panik bozukluğu ise tekrarlayan beklenmedik panik ataklar ve bunları takiben bir ay süreyle yeni atak yaşama endişesi ya da davranış değişikliğiyle karakterize ruhsal bir bozukluktur. Yaşam boyu prevalans %3-5 olup kadınlarda 2-3 kat sıktır; en sık 20-30 yaş arasında başlar. Atak sırasında çarpıntı, nefes darlığı, ölüm korkusu nedeniyle hastalar sıklıkla acil servise başvurur ve kalp krizi geçirdiğini düşünür. DSM-5-TR kriterleri ile tanı konulan panik bozukluk; BDT, SSRI/SNRI ve nefes-gevşeme teknikleriyle %80'in üzerinde başarı oranıyla tedavi edilebilir. Erken tanı ve etkili tedavi agorafobi gelişimini önler.

Belirtileri

Panik Atak ve Panik Bozukluğu hastalarında en sık görülen belirtiler:

• Çarpıntı, kalp atışında hızlanma veya kuvvetlenme hissi
• Aşırı terleme, sıcak/soğuk basması
• Titreme veya sarsılma
• Nefes darlığı, boğulma hissi
• Soluk borusunda tıkanma hissi
• Göğüs ağrısı veya sıkışma (kalp krizi sanılır)
• Bulantı, mide rahatsızlığı, karın krampı
• Baş dönmesi, sersemlik, bayılacak gibi hissetme
• Üşüme veya sıcak basması
• Karıncalanma, uyuşma (özellikle el-yüz çevresinde)
• Derealizasyon (etrafın gerçek dışı algılanması)
• Depersonalizasyon (kendine yabancılaşma)
• Kontrolü kaybetme veya delirme korkusu
• Ölüm korkusu (en sık tetikleyici düşünce)
• Anticipatory anxiety (yeni atak yaşama korkusu)
• Agorafobi: kalabalık, açık alan, ulaşım araçlarından kaçınma

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Genetik yatkınlık (birinci derece akrabada risk 5-8 kat artar)
• Amigdala-prefrontal korteks devrelerinde disregülasyon
• Norepinefrin, serotonin, GABA nörotransmitter dengesizliği
• Locus coeruleus aşırı uyarımı (norepinefrin merkezi)
• Travmatik yaşam olayları (yas, istismar, kaza)
• Kronik veya akut yoğun stres
• Tıbbi durumlar: hipertiroidi, mitral kapak prolapsusu, aritmi, feokromositoma
• Vestibüler sistem bozuklukları
• Astım, KOAH alevlenmeleri
• Kafein, kokain, esrar, amfetamin kullanımı
• Alkol veya benzodiazepin yoksunluğu
• Bazı ilaç yan etkileri (steroid, dekonjestan, beta-agonist)
• Hipoglisemi atakları
• B12 ve D vitamini eksikliği (zayıf kanıt fakat değerlendirmede yer alır)

Tanı

Panik atak DSM-5-TR'ye göre ani başlayan, dakikalar içinde zirveye ulaşan ve 13 belirtiden en az 4'ünün eşlik ettiği yoğun korku ya da rahatsızlık dönemidir. Panik bozukluğu tanısı için: tekrarlayan beklenmedik panik ataklar + en az birinden sonra ≥1 ay süren (a) yeni atak yaşama endişesi/sonuç korkusu veya (b) ataklarla ilişkili belirgin uyumsuz davranış değişikliği bulunmalıdır. Agorafobi eşliği DSM-5-TR'de ayrı tanı kategorisidir. İlk başvuruda mutlaka medikal nedenler dışlanmalıdır: 12 derivasyonlu EKG, TSH-sT4, tam kan sayımı, biyokimya, glukoz, idrar/kan toksikoloji (kafein, kokain), gerekirse 24 saat Holter, ekokardiyografi, vestibüler değerlendirme. Pulmoner emboli riski olan hastada D-dimer ve görüntüleme. Yapılandırılmış ölçekler: Panik Bozukluk Şiddet Ölçeği (PDSS), Hamilton Anksiyete Ölçeği (HAM-A). Ayırıcı tanıda yaygın anksiyete bozukluğu, sosyal anksiyete, PTSD, fobik bozukluklar, hipertiroidi ve madde-ilişkili bozukluklar göz önünde bulundurulmalıdır.

Tedavi Yöntemleri

• Bilişsel davranışçı terapi (BDT) — birinci basamak, kanıt düzeyi A
• Maruz bırakma terapisi: interoseptif (bedensel duyumlar) ve in-vivo (durumsal)
• Panik kontrol terapisi (Barlow protokolü), 12-15 seans
• Psikoedükasyon: panik döngüsünün anlatılması, korku korkusunun kırılması
• SSRI: sertralin (25→200 mg), essitalopram (5→20 mg), paroksetin (10→40 mg)
• Düşük dozda başla, kademeli artır (panikte başlangıç ajitasyonunu önler)
• SNRI: venlafaksin XR 75-225 mg — SSRI alternatif
• Benzodiazepinler: alprazolam, klonazepam — kısa süreli (4-6 hafta), bağımlılık riski
• Beta-bloker propranolol — semptomatik (çarpıntı, titreme) ek tedavi
• Etki başlangıcı 4-6 hafta, en az 6-12 ay idame, tedrici kesim
• Diyafragmatik nefes egzersizleri (4-7-8, kare nefes)
• Progresif kas gevşetme, mindfulness temelli yaklaşımlar
• Düzenli aerobik egzersiz haftada 3-5 gün (kanıtlı antianksiyete etkisi)
• Kafein, alkol, nikotin, uyarıcı madde kullanımının kesilmesi
• Akut atak yönetimi: yavaş nefes, "geçici" olduğunu hatırlatma, kaçınmadan kalma
• Dirençli vakalarda kombinasyon, atipik antipsikotik augmentasyonu, TMS

Ne Zaman Doktora Gidilmeli?

Aşağıdaki durumlardan biri sizde varsa Psikiyatri uzmanına başvurmanız önerilir:

• İlk panik atak yaşadıysanız → mutlaka kardiyak + tiroid + metabolik tarama
• Atak sıklığı veya şiddeti artıyorsa psikiyatri başvurusu
• Atak korkusu yaşam alanlarını kısıtlıyorsa (iş, sosyal)
• Agorafobi gelişmiş (evden çıkamama, ulaşım, kalabalık kaçınma) ise
• Madde/alkol kullanımı eşlik ediyorsa entegre tedavi
• İntihar düşünceleri varsa → acil servis veya 112
• Göğüs ağrısı ilk kez ve atipik şekilde başladıysa → mutlaka acil EKG
• Atak sırasında bilinç kaybı, konvülziyon, idrar kaçırma varsa → nöroloji
• Depresyon eşlik ediyorsa kombine tedavi planı
• Hamilelikte yeni başlangıçlı panik atak → ilaç güvenliği için psikiyatri konsültasyonu

Önleme ve Yaşam Tarzı

• Düzenli uyku (7-9 saat), tutarlı yatış-kalkış saatleri
• Haftada 150 dk aerobik egzersiz (anksiyeteyi belirgin azaltır)
• Kafein günde <200 mg (kahve = 1-2 fincan), enerji içeceklerinden kaçınma
• Alkol ve madde kullanımından uzak durma
• Sigara bırakma (nikotin yoksunluğu panik tetikleyebilir)
• Düzenli öğün, hipoglisemi önleme
• Stres yönetimi: mindfulness, meditasyon, yoga
• Sosyal desteği güçlü tutma, izolasyondan kaçınma
• Atak günlüğü tutarak tetikleyici belirleme
• Diyafragmatik nefes ve gevşeme tekniklerini önleyici olarak günlük pratik
• Erken belirtilerde profesyonel destek alma — BDT proaktif
• Komorbid depresyon, hipertiroidi, sleep apne gibi durumların tedavisi

İlgili Branşta Doktorlar

Psikiyatri alanında öne çıkan hekimler. Tüm hekimlerin tam listesi için branş sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar