Diyabet (Şeker Hastalığı) ICD-10: E10-E14

Diyabet (Şeker Hastalığı) Nedir?

Diyabet (diabetes mellitus); pankreasın yeterli insülin üretememesi (Tip 1) veya vücut hücrelerinin insüline duyarsızlaşması (Tip 2) sonucu kan şekerinin sürekli yüksek seyrettiği kronik metabolik bir hastalıktır. TURDEP-III verilerine göre Türkiye'de erişkin nüfusun yaklaşık %15'i diyabetlidir; bunun yanında %30'a yakın prediyabet vardır. Vakaların %90'ı Tip 2 olup obezite epidemisi paralelinde her geçen yıl artmaktadır. Gestasyonel diyabet, MODY ve sekonder diyabet diğer önemli tiplerdir. Uzun süreli hiperglisemi göz (retinopati), böbrek (nefropati), sinir (nöropati), kalp-damar ve diyabetik ayak komplikasyonlarına yol açar. Erken tanı, HbA1c kontrolü, eşlik eden risk faktörlerinin (HT, dislipidemi, obezite) yönetimi ve hasta eğitimi tedavinin temelidir; modern ilaç sınıfları (GLP-1 RA, SGLT2i) hem glisemi hem kardiyorenal koruma sağlar.

Belirtileri

Diyabet (Şeker Hastalığı) hastalarında en sık görülen belirtiler:

• Poliüri (sık idrara çıkma, gece artan)
• Polidipsi (aşırı susama)
• Polifaji (aşırı açlık) veya iştahsızlık
• Açıklanamayan kilo kaybı (özellikle Tip 1)
• Aşırı yorgunluk, halsizlik
• Bulanık görme
• Yavaş iyileşen yara ve sık enfeksiyon
• Tekrarlayan idrar, mantar ve cilt enfeksiyonları
• El ve ayaklarda uyuşma, karıncalanma (nöropati)
• Akantozis nigrikans (boyun, koltuk altında kadifemsi koyuluk — insülin direnci)
• Aseton kokusu (DKA — diyabetik ketoasidoz, Tip 1 başlangıç)
• Tip 2'de uzun süre asemptomatik kalabilir (yıllar)

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Tip 1: otoimmün pankreas β-hücre yıkımı (HLA-DR3/DR4, GAD antikor)
• Tip 2: insülin direnci + relatif insülin yetersizliği
• Genetik yatkınlık (birinci derece akrabada T2DM riski %40'a kadar)
• Obezite, özellikle abdominal yağlanma
• Sedanter yaşam tarzı
• Yüksek glisemik indeksli beslenme, şekerli içecekler
• Yaş ilerlemesi (45 yaş sonrası risk artışı)
• Etnik köken (Akdeniz, Orta Doğu, Güney Asya — daha yüksek risk)
• Gebelik diyabeti öyküsü, 4 kg üzeri bebek doğurma
• Polikistik over sendromu (PKOS), metabolik sendrom
• Hipertansiyon, dislipidemi, NAFLD
• Bazı ilaçlar: glukokortikoid, antipsikotik, statinler (zayıf etki)

Tanı

ADA 2024 ve TEMD kılavuzlarına göre tanı dört yöntemden biriyle konur: (1) Açlık plazma glukozu ≥126 mg/dL (en az 8 saat açlık), (2) OGTT 2. saat plazma glukozu ≥200 mg/dL (75 g glukoz), (3) HbA1c ≥%6.5 (NGSP standardize), (4) Klasik hiperglisemi semptomları + rastgele plazma glukozu ≥200 mg/dL. İlk üç testte tanı asemptomatik hastada farklı günde tekrar doğrulanmalıdır. Prediyabet eşikleri: açlık 100-125 mg/dL (bozulmuş açlık glukozu), OGTT 140-199 mg/dL (bozulmuş glukoz toleransı), HbA1c %5.7-6.4. Tarama: 35 yaş üstü tüm erişkinler, fazla kilolu + risk faktörü olan tüm yaşlardakiler her 3 yılda. Tip ayırımı için C-peptid, GAD-65 ve IA-2 antikorları faydalıdır. Tüm yeni tanılı diyabetiklerde HbA1c, lipid profili, kreatinin, eGFR, idrar albümin/kreatinin oranı, ALT, TSH, EKG, göz dibi muayenesi (retinopati), monofilament ile ayak muayenesi yapılmalıdır.

Tedavi Yöntemleri

• Tedavinin temeli hasta eğitimi, beslenme, fiziksel aktivite, ilaç ve özizlemdir
• Tıbbi beslenme tedavisi: karbonhidrat sayımı, plak yöntemi, Akdeniz diyeti
• Fiziksel aktivite: haftada 150 dk orta yoğunluk aerobik + 2-3 gün direnç
• Tip 2 ilk basamak: metformin 500-2000 mg/gün (kontrendike değilse)
• GLP-1 RA: semaglutid, dulaglutid, liraglutid — kilo kaybı + KV koruma
• SGLT2 inhibitörleri: dapagliflozin, empagliflozin — kalp yetmezliği + KBY koruması
• DPP-4 inhibitörleri: sitagliptin, linagliptin — kilo nötral, yan etki az
• Sulfonilüreler: glimepirid, gliklazid — etkili fakat hipoglisemi-kilo artışı riski
• Pioglitazon: insülin direnci baskınsa, kalp yetmezliğinde kontrendike
• Bazal insülin (glarjin, degludek, detemir) ardından bolus (lispro, aspart)
• Tip 1: yoğun insülin tedavisi (çoklu doz veya pompa) + CGM
• Bariatrik cerrahi: VKİ ≥35 + diyabette belirgin remisyon sağlar
• HbA1c hedefi bireysel: çoğu hastada <%7, frail yaşlıda <%8
• Eşlik eden HT (<130/80), LDL (<70-100), aspirin (sekonder korunma) yönetimi

Ne Zaman Doktora Gidilmeli?

Aşağıdaki durumlardan biri sizde varsa Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları uzmanına başvurmanız önerilir:

• Klasik belirtiler (poliüri, polidipsi, kilo kaybı) varlığında derhal
• Aile öyküsü + 35 yaş üstü → yılda bir tarama (HbA1c)
• Mevcut diyabetli: 3 ayda bir HbA1c, yılda bir göz/böbrek/ayak kontrolü
• Hipoglisemi (terleme, titreme, açlık, bilinç bulanıklığı) — şeker al, 15 dk sonra ölçüm
• Bilinç değişikliği, derin nefes, aseton kokusu → acil servis (DKA/HHS)
• Diyabetik ayakta yara, kızarıklık, koku → 24 saat içinde değerlendirme
• Görme bulanıklığı, ani kayıp → göz acil
• Hamilelik planı + diyabet: gebelik öncesi HbA1c <%6.5 hedeflemek için endokrinoloji
• Sürekli yüksek glisemi (>300) ve sıvı alamama → acil
• Gebelikte 24-28. haftada OGTT taraması

Önleme ve Yaşam Tarzı

• Sağlıklı kilo: VKİ 18.5-25, bel çevresi (K <88, E <102 cm)
• Şekerli içecekleri tamamen kesin (kola, meyve suyu, enerji içecekleri)
• Tam tahıl, baklagil, sebze ağırlıklı beslenme
• Haftada 150-300 dk orta yoğunluk fiziksel aktivite
• Sigara ve aşırı alkolden kaçının
• Yeterli uyku (7-9 saat) ve stres yönetimi
• Prediyabet saptandıysa "Diabetes Prevention Program" tarzı yaşam değişikliği — %58 risk azaltır
• Yüksek riskli prediyabette metformin profilaksisi (özellikle <60 yaş, obez, gebelik diyabeti öyküsü)
• Gebelikten önce optimal kilo + folik asit
• 45 yaş üstünde ve risk grubunda yıllık tarama

İlgili Branşta Doktorlar

Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları alanında öne çıkan hekimler. Tüm hekimlerin tam listesi için branş sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar