Glikoz Nedir, Kan Şekeri Neyi Gösterir?
Glikoz (glukoz), vücudun en temel enerji kaynağı olan altı karbonlu basit bir şekerdir. Beyin, eritrositler ve böbrek medullası enerjisini neredeyse tamamen glikozdan sağlar. Kan glukoz düzeyi, insülin ve glukagon başta olmak üzere kortizol, büyüme hormonu ve katekolaminlerin sıkı kontrolünde tutulur. Klinik laboratuvarda glikoz, açlık plazma glukoz (APG), 75 g oral glukoz tolerans testi (OGTT) ve glikolize hemoglobin (HbA1c) ile değerlendirilir.
Birim Sistemleri ve Dönüşüm Formülü
İki birim arasındaki dönüşüm matematiksel olarak glukozun molar kütlesine dayanır:
- mmol/L = mg/dL ÷ 18.0182
- mg/dL = mmol/L × 18.0182
ABD, Almanya, Türkiye ve Japonya'nın çoğu klinik laboratuvarı mg/dL raporlar; İngiltere, İskandinavya, Avustralya ve uluslararası dergiler mmol/L (SI birim) kullanır. IFCC (Uluslararası Klinik Kimya Federasyonu) SI birimini önerir; ADA pratik nedenlerle her iki birimi de paralel yayınlar.
Hızlı Dönüşüm Tablosu
Aşağıdaki tablo en sık kullanılan glukoz değerlerinin iki birimdeki karşılıklarını ve klinik anlamını verir.
| mg/dL | mmol/L | Klinik Anlam |
|---|---|---|
| 54 | 3.0 | Düzey 2 hipoglisemi — klinik anlamlı |
| 70 | 3.9 | Düzey 1 hipoglisemi sınırı (uyarı eşiği) |
| 90 | 5.0 | Normal açlık |
| 100 | 5.55 | Prediyabet alt sınırı (APG) |
| 126 | 7.0 | Diyabet tanı eşiği (APG) |
| 140 | 7.77 | Normal tokluk üst sınırı (2 saat OGTT) |
| 180 | 10.0 | Renal eşik — glukozüri başlangıcı |
| 200 | 11.1 | Diyabet tanı eşiği (rastgele/OGTT 2h) |
| 250 | 13.9 | Belirgin hiperglisemi |
| 300 | 16.7 | Ağır hiperglisemi — DKA riski (Tip 1) |
| 400 | 22.2 | Hiperosmolar duruma yakın — acil değerlendirme |
| 600 | 33.3 | HHS riski (hiperosmolar hiperglisemik durum) |
ADA 2024 Glikoz Hedef Değerleri
| Durum | Açlık | 2 saat tokluk (OGTT) | HbA1c |
|---|---|---|---|
| Normal | <100 mg/dL (<5.55 mmol/L) | <140 mg/dL (<7.77) | <%5.7 |
| Prediyabet (BAG/IGT) | 100-125 mg/dL (5.6-6.9) | 140-199 mg/dL (7.8-11.0) | %5.7-6.4 |
| Diyabet | ≥126 mg/dL (≥7.0) — 2 ölçüm | ≥200 mg/dL (≥11.1) | ≥%6.5 |
| Hipoglisemi (Düzey 1) | <70 mg/dL (<3.9) | — | — |
| Hipoglisemi (Düzey 2) | <54 mg/dL (<3.0) | — | — |
Klinik Anlamı — Sonucu Nasıl Yorumlamalı?
<70 mg/dL (3.9 mmol/L): Hipoglisemi belirtileri (terleme, çarpıntı, titreme, açlık, bilinç bulanıklığı) görülebilir. Hızlı emilen 15 g karbonhidrat (yarım bardak meyve suyu, 3 şeker küpü) alın; 15 dakika sonra tekrar ölçün ("15-15 kuralı"). Bilinç kaybı/nöbet varsa 112'yi arayın veya kas içi glukagon uygulayın.
100-125 mg/dL (5.6-6.9) açlık: Bozulmuş açlık glukozu (BAG). Yılda bir HbA1c, sağlıklı beslenme, %5-7 kilo kaybı ve haftada 150 dk orta yoğunluk egzersiz tip 2 diyabete ilerlemeyi %58 azaltır (DPP çalışması).
≥126 mg/dL (≥7.0) açlık veya ≥200 mg/dL OGTT: Diyabet tanısı için iki farklı günde teyit gerekir. Endokrinoloji veya iç hastalıkları başvurusu önerilir.
≥250 mg/dL + bulantı, karın ağrısı, derin solunum: Diyabetik ketoasidoz (DKA) düşünülür. İdrar/kan ketonu bakılmalı, acile başvurulmalıdır.
Klinik Kullanım Alanları
- Diyabet taraması: 35 yaş üstü tüm erişkinlerde 3 yılda bir APG veya HbA1c (ADA 2024).
- Gestasyonel diyabet: 24-28. haftada 75 g OGTT — açlık ≥92, 1h ≥180, 2h ≥153 mg/dL.
- İnsülin doz ayarı: CGM (sürekli glukoz monitörü) verisi sıklıkla mmol/L; mg/dL'ye dönüşüm gerekir.
- Uluslararası makale/çalışma okuma: Lancet, BMJ, NEJM mmol/L; JAMA mg/dL yayınlar.
- Yurt dışı hasta nakli: Avrupa-ABD/Türkiye arası tahlil sonuçlarının doğru yorumu.
Sıkça Sorulan Sorular
mg/dL ile mmol/L farkı nedir?
mg/dL ABD ve Türkiye'nin klinik laboratuvarlarında kullanılan kütlesel birimdir; mmol/L ise SI molar birimidir ve Avrupa'da yaygındır. Glikoz için dönüşüm faktörü 18.0182'dir (glukozun molar kütlesi 180.16 g/mol'den türetilir): mmol/L × 18.0182 = mg/dL, mg/dL ÷ 18.0182 = mmol/L.
100 mg/dL kaç mmol/L'dir?
100 mg/dL ÷ 18.0182 = 5.55 mmol/L. ADA'ya göre 100-125 mg/dL (5.6-6.9 mmol/L) açlık glukoz aralığı bozulmuş açlık glukozu (prediyabet) tanısına girer; ≥126 mg/dL (7.0 mmol/L) iki ölçümde diyabet tanısı koydurur.
Normal açlık kan şekeri kaç olmalı?
ADA 2024 kılavuzuna göre normal açlık glukoz <100 mg/dL (<5.6 mmol/L), 2 saatlik tokluk (OGTT) <140 mg/dL (<7.8 mmol/L), rastgele <200 mg/dL'dir. HbA1c %5.7 altı normal kabul edilir.
Hipoglisemi (düşük şeker) sınırı kaçtır?
ADA kriterlerine göre <70 mg/dL (<3.9 mmol/L) Düzey 1 hipoglisemi (alert/uyarı eşiği), <54 mg/dL (<3.0 mmol/L) Düzey 2 klinik anlamlı hipoglisemi, bilinç değişikliği veya nöbet eşliğindeki düşüklük Düzey 3 ağır hipoglisemidir. <54 mg/dL acil müdahale gerektirir.
Parmak ucu (kapiller) ve venöz glukoz aynı mı?
Açlıkta kapiller ve venöz değerler benzerdir, ancak tokluk sonrası kapiller değer venöz plazma glukozdan 10-20 mg/dL yüksek olabilir. Tanı için venöz plazma glukoz, hastane laboratuvarında enzimatik (hekzokinaz) yöntemle ölçülmelidir. Glikometre kalibrasyonu ISO 15197:2013 standardına uygun olmalıdır.
Diyabet tanısı için hangi kriterler kullanılır?
ADA'ya göre 4 kriterden herhangi biri diyabet tanısı koydurur: (1) açlık plazma glukoz ≥126 mg/dL (7.0 mmol/L), (2) 75g OGTT 2. saat ≥200 mg/dL (11.1 mmol/L), (3) HbA1c ≥%6.5 (48 mmol/mol), (4) klasik hiperglisemi semptomu + rastgele glukoz ≥200 mg/dL. Asemptomatik hastada test iki farklı günde tekrarlanmalıdır.