Kolesterolü kontrol altında tutmanın yolları

Yüksek kolesterol (hiperkolesterolemi), Türkiye'de yetişkinlerin yarısından fazlasını etkileyen, çoğunlukla belirti vermeyen bir sağlık sorunudur. Tedavi edilmediğinde damar sertliği (ateroskleroz), kalp krizi ve felç riski belirgin biçimde artar.

Kolesterol türleri

• LDL ("kötü" kolesterol): Damar duvarına çöker, plak oluşturur. Düşük olması istenir.
• HDL ("iyi" kolesterol): Damardaki kolesterolü karaciğere taşır. Yüksek olması istenir.
• Trigliserid: Yağ depo formu. Düşük tutulmalı.
• Total kolesterol: Toplam değer; yorumlanırken alt parametreler önemli.

Hedef değerler (genel popülasyon)

• LDL: < 100 mg/dL (yüksek riskte < 70, çok yüksek riskte < 55)
• HDL: erkek > 40, kadın > 50 mg/dL
• Trigliserid: < 150 mg/dL
• Total kolesterol: < 200 mg/dL

Beslenme önerileri

Tüketin:

• Zeytinyağı (Akdeniz tipi beslenme)
• Yağlı balık (haftada 2-3 porsiyon)
• Çözünür lif: yulaf, baklagil, elma
• Ceviz, badem, fındık (kontrollü miktar)
• Renkli sebze ve meyveler

Sınırlayın:

• Doymuş yağlar (tereyağı, kuyruk yağı, palmiye yağı)
• Trans yağlar (margarinler, hazır pastane ürünleri)
• İşlenmiş et (salam, sosis)
• Tam yağlı süt ürünleri (yüksek riskte)
• Şekerli içecekler — trigliseridi yükseltir

Yaşam tarzı önerileri

• Egzersiz: Haftada 150 dakika orta yoğunlukta aerobik HDL'yi yükseltir
• Sigarayı bırakın: HDL'yi düşürür ve damarları doğrudan tahrip eder
• Sağlıklı kilo: Her 4-5 kg kaybı LDL'yi %5-10 düşürür
• Stres yönetimi ve yeterli uyku

İlaç tedavisi gerekir mi?

Yaşam tarzı değişikliklerine rağmen hedeflere ulaşılamıyorsa veya kardiyovasküler risk yüksekse statinler temel tedavidir. Ezetimib, PCSK9 inhibitörleri (alirokumab, evolokumab) gibi seçenekler de mevcuttur. Kararı bireysel risk hesabıyla kardiyoloji uzmanı verir.

Detaylı bilgi ve kardiyoloji uzmanları için sitemizi inceleyin.

Familyal hiperkolesterolemi

Genetik kaynaklı yüksek kolesterol (FH), Türkiye'de yaklaşık 200-250 kişide 1 oranında görülür. LDL reseptör, ApoB veya PCSK9 gen mutasyonlarıyla LDL aşırı yüksek (genellikle > 190 mg/dL erişkinde, > 160 çocuklarda) bulunur. Heterozigot FH'de yaşamboyu kümülatif LDL yükü çok yüksek olduğundan erken yaşta (kadın < 60, erkek < 55) koroner olay riski 5-13 kat artar. Tanı, Dutch Lipid Clinic Network (DLCN) kriterleri ve gerektiğinde genetik test (LDLR, APOB, PCSK9 paneli) ile konur. Birinci derece akrabaların "kaskat tarama" ile değerlendirilmesi ve erken statin tedavisi (çocuklarda 8-10 yaşından itibaren) önemlidir.

İlaç sınıfları

• Statinler: Atorvastatin 40-80 mg, rosuvastatin 20-40 mg ile LDL %50+ düşer (yüksek etkinlik); simvastatin, pravastatin orta etkinlik. Yan etki: %5-10 kas ağrısı (SAMS), nadir karaciğer enzim yüksekliği. Türkiye'de eczanede yaygın bulunur, SGK karşılar.
• Ezetimib: 10 mg/gün; bağırsaktan kolesterol emilimini bloke eder, LDL'de ek %15-20 düşüş. Statinle kombinasyon (Atozet, Vytorin) yaygın.
• PCSK9 inhibitörleri: Evolokumab (Repatha, 140 mg/14 gün SC), alirokumab (Praluent). LDL %50-60 ek düşüş. Pahalı; SGK çok yüksek riskte ve FH'de geri ödenir.
• İnklisiran (Leqvio): 284 mg SC, 6 ayda bir. siRNA tabanlı, hepatik PCSK9 üretimini baskılar. LDL %50 azalır.
• Bempedoik asit (Nilemdo): 180 mg/gün; statin intoleransında ezetimib ile birlikte.
• Fibrat ve omega-3: Trigliserid ön planda yüksekse fenofibrat 145 mg veya ikosapent etil (Vascepa) eklenir. REDUCE-IT çalışmasında kardiyovasküler fayda gösterildi.

Lipoprotein(a) — Lp(a)

Genetik olarak belirlenen, yaşam tarzından bağımsız bağımsız kardiyovasküler risk faktörüdür. ESC 2019 her erişkine yaşamboyu bir kez Lp(a) ölçümünü önerir. Yüksek değer (> 50 mg/dL veya > 125 nmol/L) LDL hedefini sıkılaştırma kararını destekler; gelecekte hedefe yönelik tedaviler (pelacarsen, olpasiran) geliştirilmektedir.

Türkiye'de SGK kapsamı

SGK, statinleri (atorvastatin, rosuvastatin, simvastatin) ve ezetimibi geniş kapsamda karşılar. Yüksek yoğunluklu statinler için yıllık LDL ölçümü ve lipid profili izlenmesi yeterlidir. PCSK9 inhibitörleri ve inklisiran için endikasyon belgesi (rapor) gerekir: heterozigot FH veya çok yüksek riskli ASKVH + maksimum tolere edilen statin + ezetimibe rağmen LDL ≥ 70 mg/dL. Onay alındıktan sonra eczaneden temin edilebilir.