Kolesterol ve Lipid Profili Nedir?
Kolesterol, hücre zarlarının yapı taşı ve steroid hormonların (kortizol, aldosteron, testosteron, östrojen, D vitamini) öncülüdür. Karaciğerde sentezlenir ve diyetten alınır; kanda lipoproteinler (LDL, HDL, VLDL, şilomikron) ile taşınır. Lipid paneli: Total kolesterol, LDL ("kötü"), HDL ("iyi"), trigliserid ve non-HDL kolesterolü içerir. Yüksek LDL ve düşük HDL ateroskleroz, miyokard infarktüsü ve inme riskini arttırır.
Birim Dönüşüm Formülleri
- Kolesterol (Total, LDL, HDL): mmol/L = mg/dL ÷ 38.67 — mg/dL = mmol/L × 38.67
- Trigliserid (TG): mmol/L = mg/dL ÷ 88.57 — mg/dL = mmol/L × 88.57
- Friedewald formülü (TG <400 mg/dL için): LDL = Total − HDL − (TG/5) — mg/dL biriminde
- Non-HDL: Total kolesterol − HDL (LDL hedefinden 30 mg/dL fazla)
Hızlı Dönüşüm Tablosu — Kolesterol
| Parametre | mg/dL | mmol/L | Klinik Anlam |
|---|---|---|---|
| Total Kolesterol | <200 | <5.17 | İstenen |
| Total Kolesterol | 200-239 | 5.17-6.18 | Sınırda yüksek |
| Total Kolesterol | ≥240 | ≥6.20 | Yüksek |
| LDL (çok yüksek risk) | <55 | <1.4 | Hedef (ESC 2019) |
| LDL (yüksek risk) | <70 | <1.8 | Hedef |
| LDL (orta risk) | <100 | <2.6 | İstenen |
| LDL | 100-129 | 2.6-3.3 | Sınır üstü |
| LDL | 130-159 | 3.4-4.1 | Yüksek |
| LDL | 160-189 | 4.1-4.9 | Çok yüksek |
| LDL | ≥190 | ≥4.9 | FH (familyal) — uzman değerlendirmesi |
| HDL — Erkek | >40 | >1.04 | Normal |
| HDL — Kadın | >50 | >1.30 | Normal |
| HDL — koruyucu | ≥60 | ≥1.55 | Düşük risk |
Hızlı Dönüşüm Tablosu — Trigliserid
| mg/dL | mmol/L | Klinik Anlam |
|---|---|---|
| <150 | <1.70 | Normal |
| 150-199 | 1.70-2.25 | Sınırda yüksek |
| 200-499 | 2.26-5.64 | Yüksek |
| ≥500 | ≥5.65 | Çok yüksek — pankreatit riski |
| ≥1000 | ≥11.3 | Akut pankreatit yüksek riski — acil müdahale |
Klinik Anlam — Kardiyovasküler Risk Yorumu
Çok yüksek risk: Aşikar aterosklerotik KVH (KAH, inme, PAH), DM + organ hasarı, ağır KBH (eGFR <30), SCORE2 ≥%10 — LDL hedefi <55 mg/dL ve başlangıca göre ≥%50 azalma.
Yüksek risk: Tek RF aşırı yüksek (LDL ≥190 veya TA ≥180/110), uzun süreli DM, orta KBH, SCORE2 %5-9.9 — LDL hedefi <70 mg/dL.
Orta risk: SCORE2 %1-4.9, genç diyabet — LDL hedefi <100 mg/dL.
Düşük risk: SCORE2 <%1 — LDL <116 mg/dL hedeflenir; öncelikle yaşam tarzı.
Tedavi ve Hedeflere Ulaşma
- Yaşam tarzı: Akdeniz/DASH diyeti, doymuş yağ <%7 kalori, trans yağ kaçınma, ω-3 (haftada 2 balık), 30-60 g lif, haftada 150 dk aerobik egzersiz, sigara kesimi.
- Statinler: Birinci basamak. Atorvastatin 20-80 mg veya rosuvastatin 10-40 mg — yüksek yoğunluk LDL'yi %50+ düşürür.
- Ezetimib: Statin yetmezse 10 mg ekleme; ek %15-20 düşüş.
- PCSK9 inhibitörleri: Evolokumab/alirokumab — yüksek riskli, hedefe ulaşamayanlarda %50-60 ek LDL düşüşü.
- Trigliserid >500 mg/dL: Fenofibrat veya ω-3 etil esterleri, alkol kesimi, glukoz kontrolü.
Sıkça Sorulan Sorular
Kolesterol birimleri arasındaki fark nedir?
Kolesterol (Total, LDL, HDL) için mmol/L → mg/dL dönüşüm faktörü 38.67'dir (kolesterol molar kütlesi 386.65 g/mol). Trigliserid (TG) için faktör 88.57'dir (TG molar kütlesi 885.7 g/mol). Türkiye ve ABD klinik laboratuvarları mg/dL, Avrupa SI birimi mmol/L raporlar.
200 mg/dL total kolesterol kaç mmol/L?
200 mg/dL ÷ 38.67 = 5.17 mmol/L. ATP III ve TEMD kılavuzlarına göre 200 mg/dL (5.17 mmol/L) sınır değer; ≥240 mg/dL (≥6.20 mmol/L) yüksek total kolesterol olarak sınıflandırılır.
LDL hedef değer kaç olmalı?
ESC/EAS 2019 kılavuzuna göre LDL hedefi kardiyovasküler risk düzeyine göre değişir: çok yüksek risk <55 mg/dL (<1.4 mmol/L), yüksek risk <70 mg/dL (<1.8), orta risk <100 mg/dL (<2.6), düşük risk <116 mg/dL (<3.0). Ayrıca her risk düzeyinde başlangıca göre ≥%50 düşüş hedeflenir.
HDL kolesterol ne kadar olmalı?
HDL erkekte >40 mg/dL (>1.04 mmol/L), kadında >50 mg/dL (>1.30 mmol/L) normal; ≥60 mg/dL (≥1.55) koruyucu kabul edilir. <40 mg/dL düşük HDL — metabolik sendrom kriterlerinden biridir.
Trigliserid neden farklı faktörle dönüştürülür?
Trigliserid (TG) molekül kütlesi 885.7 g/mol, kolesterolün (386.65) yaklaşık 2.3 katıdır. Bu nedenle mg/dL ↔ mmol/L için TG faktörü 88.57, kolesterol faktörü 38.67'dir. Aynı formülle dönüştürmek 2-3 kat hatalı sonuç verir.
Açlık şart mı, lipid paneli için kaç saat aç durulmalı?
ESC 2016 ve TEMD önerisine göre rutin lipid taramasında açlık şart değildir; tokluk TG <440 mg/dL ise yorumlanabilir. Ancak TG belirgin yüksekse (>440 mg/dL) veya pankreatit riski varsa 9-12 saat açlık sonrası tekrar önerilir. LDL hesaplanmış (Friedewald) ise açlık tercih edilir.