Lipid Profili Nedir?
Lipid profili, kandaki yağ moleküllerinin (kolesterol ve trigliserid) düzeyini ölçen temel testtir. Aterosklerotik kardiyovasküler hastalık (ASKVH) riskinin başlıca belirleyicisidir. Toplam kolesterol, LDL ("kötü" kolesterol), HDL ("iyi" kolesterol), trigliserid ve non-HDL kolesterol birlikte değerlendirilir. ESC 2019/2021, AHA/ACC 2018 ve NCEP ATP III kılavuzları LDL'yi başlıca tedavi hedefi olarak belirler.
Friedewald Formülü
LDL = Toplam Kolesterol − HDL − (Trigliserid ÷ 5) (mg/dL)
Friedewald formülü, 1972'den beri kullanılan standart hesaplama yöntemidir. Sınırlamalar:
- Trigliserid > 400 mg/dL → formül güvenilir değildir; direkt LDL ölçümü veya Martin-Hopkins formülü tercih edilir.
- Tip III hiperlipoproteinemi şüphesinde geçerli değildir.
- Açlık 9-12 saat sonrası kanda ölçüm önerilir.
Non-HDL Kolesterol = Toplam Kolesterol − HDL (tüm aterojenik partikülleri içerir; hedef = LDL hedefi + 30 mg/dL).
ESC 2019/2021 LDL Hedefleri (Risk Kategorisine Göre)
| Risk Düzeyi | LDL Hedef | Tipik Hasta |
|---|---|---|
| Düşük | < 116 mg/dL | Genç, sağlıklı, risk faktörsüz |
| Orta | < 100 mg/dL | 10 yıllık ASCVD risk %5-7.5 |
| Yüksek | < 70 mg/dL | DM, KBH 3, FH, %7.5-20 risk |
| Çok yüksek | < 55 mg/dL | Kanıtlanmış ASKVH, sekonder koruma |
| Aşırı yüksek | < 40 mg/dL | 2. ASKVH atağı geçirmiş hastalar |
Lipid Parametrelerinin Normal Aralıkları (ATP III + ESC)
| Parametre | İdeal | Sınır | Yüksek | Çok Yüksek |
|---|---|---|---|---|
| Toplam Kolesterol | < 190 | 190-239 | ≥ 240 | — |
| LDL Kolesterol | < 100 | 100-129 | 130-189 | ≥ 190 |
| HDL (Erkek) | > 40 | — | — | < 40 düşük |
| HDL (Kadın) | > 50 | — | — | < 50 düşük |
| Trigliserid | < 150 | 150-199 | 200-499 | ≥ 500 (pankreatit) |
| Non-HDL | < 130 | 130-159 | 160-189 | ≥ 220 |
ASCVD 10 Yıllık Risk — ACC/AHA Pooled Cohort
40-79 yaş arası, ASKVH olmayan kişiler için 10 yıllık aterosklerotik olay (MI, inme, koroner ölüm) riski:
- < %5: Düşük risk — yaşam tarzı odaklı.
- %5 – %7.5: Sınırda — risk artırıcı faktörler (FH, hsCRP, koroner kalsiyum skoru) değerlendir.
- %7.5 – %20: Orta-yüksek — orta-doz statin başla.
- ≥ %20: Yüksek — yüksek doz statin + LDL hedef <70 mg/dL.
Türkiye/Avrupa için ESC SCORE2 (40-69 yaş) ve SCORE2-OP (≥70 yaş) tercih eder; 10 yıllık ölümcül + ölümcül olmayan kardiyovasküler olay riskini verir.
Klinik Tedavi Stratejisi
- Yaşam tarzı (her risk düzeyinde temel): Akdeniz/DASH diyeti, doymuş yağ <%7, trans yağ kaçınma, omega-3 (2 porsiyon/hafta balık), 30 g lif/gün, haftada ≥150 dk orta-yoğun egzersiz, ideal kilo.
- Sigara bırakma: HDL'yi %5-10 artırır; tek başına 10 yıllık riski %30 azaltır.
- Statin (1. basamak): Atorvastatin, rosuvastatin; LDL'yi %30-55 azaltır.
- Ezetimib (2. basamak): Statine eklenir; LDL +%20 düşüş.
- PCSK9 inhibitörü (alirokumab, evolokumab): Çok yüksek riskli, statin maksimum dozda hedefe ulaşmayan hasta.
- İkozapent etil (yüksek TG + ASKVH): REDUCE-IT çalışması olumlu.
Lipid Profili Takip Sıklığı
- Sağlıklı erişkin: 4-6 yılda bir tarama (20 yaş sonrası).
- Risk faktörü olan: Yılda 1 kez.
- Statin başlangıcı: 4-12 hafta sonra, sonra 3-12 ayda bir.
- Hedefte ve stabilde: 12 ayda bir.
Sık Yapılan Hatalar
- Açlık olmadan ölçüm: Trigliseridi yalancı yüksek bulur; LDL hesabı bozulur.
- Akut hastalıkta ölçüm: Enfeksiyon, MI sonrası ilk 4 hafta lipid düzeyleri akut faz reaksiyonu nedeniyle yanıltıcıdır.
- Tek başına LDL ile karar: Total risk (SCORE2/ASCVD) hesaplanmalıdır.
- TG > 400 iken Friedewald kullanmak: Direkt LDL veya Martin-Hopkins gerekir.
- Lp(a) atlanması: Ailesel hiperkolesterolemide her hastada yaşamda en az 1 kez ölçülmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kolesterol kaç olmalı?
ESC: Total <190, LDL düşük riskte <116, orta <100, yüksek <70, çok yüksek <55. HDL erkek >40, kadın >50, TG <150 mg/dL.
Friedewald formülü nedir?
LDL = Total − HDL − (TG ÷ 5). TG >400 mg/dL ise direkt LDL veya Martin-Hopkins kullanılmalıdır.
Trigliserid yüksekliği ne demek?
<150 normal, 150-199 sınır, 200-499 yüksek, ≥500 mg/dL çok yüksek (pankreatit riski). Obezite, DM, alkol, yüksek karbonhidrat diyeti ile ilişkilidir.
ASCVD risk skoru nedir?
ACC/AHA 40-79 yaş 10 yıllık aterosklerotik kardiyovasküler olay riskidir. <5 düşük, 5-7.5 sınır, 7.5-20 orta-yüksek, ≥20 yüksek. Avrupa'da SCORE2 tercih edilir.
Statin ne zaman başlanmalı?
LDL ≥190; DM + 40-75 yaş; 10 yıllık ASCVD risk ≥7.5; veya sekonder koruma. Başlamadan önce CK, ALT, gebelik durumu değerlendirilir.
Non-HDL kolesterol neden önemli?
Non-HDL = Total − HDL; tüm aterojenik partikülleri içerir. Yüksek TG'li hastalarda LDL'den daha güvenilir; hedef LDL hedefi + 30 mg/dL.