Kortizol (Sabah & Gece) Nedir?
Kortizol, adrenal korteksin zona fasikülatasından, ACTH uyarısıyla salgılanan ana glukokortikoid hormondur. Stres yanıtı, glukoz metabolizması, immün sistem baskılanması, kan basıncı düzenlenmesi, yağ-protein metabolizması ve sirkadyen ritim üzerinde merkezi rol oynar.
Belirgin sirkadyen ritim gösterir: sabah 6-8 arası zirveye ulaşır (5-25 µg/dL), gece 22-24 arasında en düşük (<%50) seviyeye iner. Cushing sendromu bu ritmin kaybolmasıyla karakterizedir; gece kortizolünün yüksek kalması tanısaldır. Addison hastalığında sabah kortizolü düşüktür. Tanı için sabah ve gece serum kortizolü, geç gece tükürük kortizolü, 24 saatlik idrar serbest kortizolü ve deksametazon supresyon testleri kullanılır.
Test Nasıl Yapılır?
Serum kortizolü için sabah saat 8'de SST jelli sarı kapaklı tüpe, gece kortizolü için saat 23-24 arası ayrı bir örnek alınır. 24 saatlik idrar serbest kortizolü en güvenilir Cushing tarama testidir. Tükürük kortizolü özellikle gece 23'te alınır ve toplum çalışmalarında pratiktir. Östrojen ve doğum kontrol hapı CBG'yi (transkortin) artırarak total kortizolü yükseltir; bu nedenle test öncesi 6 hafta östrojen kesilebilir.
Normal Değer Aralığı
| Grup | Normal Aralık |
|---|---|
| Serum sabah (saat 8) | 5-25 µg/dL (138-690 nmol/L) |
| Serum gece (saat 23) | <5 µg/dL (<138 nmol/L) |
| Gece tükürük kortizolü | <0.15 µg/dL (<4 nmol/L) |
| 24 saatlik idrar serbest kortizol | <50 µg/24 saat |
| 1 mg deksametazon supresyon sonrası | <1.8 µg/dL (<50 nmol/L) |
| ACTH stimülasyon (250 µg) sonrası 60. dk | >18 µg/dL |
Not: Laboratuvar metoduna ve kullanılan immünoassay kitine göre değişir. Vardiyalı çalışanlarda sirkadyen ritim bozulabilir; deksametazon supresyon testi tanıda altın standarttır.
Yüksek (↑) Çıkması Ne Anlama Gelir?
- Cushing sendromu: ACTH bağımlı (hipofizer Cushing, ektopik ACTH) veya bağımsız (adrenal adenom/karsinom).
- Eksojen steroid (iatrojenik Cushing): En sık neden.
- Akut stres: Cerrahi, travma, enfeksiyon, ağrı, depresyon.
- Gebelik: CBG artışı ile total kortizol yükselir.
- Obezite, depresyon, alkolizm: Pseudo-Cushing.
- Östrojen ve oral kontraseptif kullanımı: CBG artışı.
- Hipertiroidi: Kortizol klirensinde değişim.
Düşük (↓) Çıkması Ne Anlama Gelir?
- Primer adrenal yetmezlik (Addison): Sabah <3 µg/dL, ACTH yüksek.
- Sekonder adrenal yetmezlik: Hipofiz yetmezliği, ACTH eksikliği.
- Steroid tedavisinin ani kesilmesi: Adrenal supresyon sonrası kriz.
- Konjenital adrenal hipoplazi.
- Sheehan sendromu: Postpartum hipofiz infarktı.
- Otoimmün poliglandüler sendromlar.
- Bilateral adrenalektomi sonrası.
Sonucu Etkileyen Faktörler
- Günün saati (en önemli faktör — sirkadyen ritim).
- Akut hastalık, stres, ağrı, cerrahi.
- Östrojen, oral kontraseptif (CBG artışı).
- Glukokortikoid kullanımı (eksojen).
- Gebelik dönemi.
- Vardiyalı çalışma, uyku düzensizliği.
- Obezite, depresyon, alkolizm.
Sıkça Sorulan Sorular
Kortizol testi neden sabah yapılmalı?
Kortizolün belirgin sirkadyen ritmi vardır. Sabah saat 6-8 arası zirvede, gece 22-24 arası en düşüktür. Bu nedenle ölçüm her zaman aynı saatte yapılmalıdır.
Cushing tanısında hangi test daha güvenilir?
24 saatlik idrar serbest kortizolü, gece tükürük kortizolü ve 1 mg deksametazon supresyon testi tarama amacıyla kullanılır; ikisinde pozitiflik ile tanı konur.
Stres altındayım, kortizol yüksek çıkar mı?
Evet, akut stres, ağrı, depresyon, enfeksiyon kortizolü yükseltir. Test sırasında sakin ve dinlenmiş olmak önemlidir.
Doğum kontrol hapı kortizol testi sonucunu etkiler mi?
Evet, östrojen CBG'yi artırarak total kortizolü %2-3 kat yükseltir. Test öncesi 4-6 hafta hap bırakılması veya idrar/tükürük kortizolü tercih edilmesi önerilir.
Kortizol düşük çıkarsa ne yapılır?
Klinik bulgu varsa ACTH stimülasyon testi (synacthen) ile primer/sekonder ayrımı yapılır. Adrenal kriz acil müdahale gerektirir.
Steroid kullanırken kortizol bakılır mı?
Eksojen steroid endojen kortizolü baskılar ve testle ölçülen kortizol düşük çıkar. Genelde tanı için steroidin geçici kesilmesi gerekebilir.
Hemogram Panelinde Klinik Yorumlama Çerçevesi
Bu Tahlili Ne Zaman Tekrarlamalıyım?
Tekrar kontrolü zamanlaması; başlangıç değerinizin normal aralıktan ne kadar saptığına, eşlik eden klinik tabloya ve tedavi başlatılıp başlatılmadığına göre değişir. Genel ilkeler:
- Sağlıklı erişkin tarama: 2-3 yılda bir.
- Hafif anormallik + asemptomatik: 4-12 hafta içinde tekrar.
- Orta-ciddi anormallik: 1-2 hafta içinde tekrar + ek tetkik (örn. ferritin, B12, folat, retikülosit, periferik yayma).
- Tedavi başlatıldıktan sonra: İlaç türüne göre 2-4 haftada bir; demir tedavisi başlatıldıysa 3-4 hafta sonra retikülosit cevabı, 6-8 hafta sonra Hb cevabı bakılır.
- Akut hastalık ya da hospitalizasyon: Klinik gerekliliğe göre günlük takip.
- Kronik hastalık (kanser, KBH, KOAH) takibi: 3-6 ayda bir.
Sık Görülen Preanalitik Hatalar
Tahlil sonucunuz beklenenden farklı çıktığında, "patolojik" yorumlamadan önce şu preanalitik faktörler değerlendirilmelidir:
- Tüp seçimi: Hemogram için EDTA (mor kapaklı) zorunludur; yanlış tüp eritrosit lizisi yapabilir.
- Numune bekleme süresi: 4 saatten uzun bekleyen örneklerde MCV yapay olarak artar (eritrosit şişmesi); 24 saatten uzun ise hemoliz olur.
- Hemoliz: Travmatik venipunktür sonucu eritrosit yıkımı LDH, K+, fosfor yüksekliği yapar.
- Lipemi: Yemek sonrası alınan kanda trigliserid yüksekse hemoglobin yanlış yüksek ölçülebilir.
- Pıhtı: EDTA yetersiz karıştırılırsa mikropıhtılar oluşur, trombosit yanlış düşük sayılır (psödotrombositopeni).
- Pozisyon: Yatarak alınan kanda HCT, ayakta alınana göre %5-10 daha düşüktür.
- Egzersiz: Yoğun egzersiz sonrası WBC ve trombositler geçici artar (demarjinasyon).
Hangi Branş Bu Tahlili İster?
Kortizol (Sabah & Gece) testi yalnızca Endokrinoloji ve Metabolizma Hastalıkları uzmanlık alanı tarafından değil, neredeyse tüm klinik branşlar tarafından istenebilir:
- Aile Hekimliği / İç Hastalıkları: Genel tarama, halsizlik, anemi şüphesi, kronik hastalık takibi.
- Pediatri: Büyüme takibi, ateş + halsizlik, persistan enfeksiyon.
- Kadın Doğum: Gebelik takibi, postpartum kanama, jinekolojik cerrahi öncesi.
- Cerrahi (genel/kalp/beyin): Operasyon öncesi (preop) ve sonrası (postop) takip, kan kaybı.
- Hematoloji: Persistan sitopeni, lösemi/lenfoma şüphesi, koagülasyon bozukluğu.
- Onkoloji: Kemoterapi öncesi/sonrası, miyelosüpresyon takibi.
- Acil Tıp: Akut kanama, sepsis, anafilaksi, travma değerlendirmesi.
- Nefroloji: KBH'ya bağlı anemi takibi (EPO tedavisi yönlendirmesi).
Evde Takip Mümkün mü?
Hemogram tetkikleri evde standart olarak ölçülemez; kalibre edilmiş otomatik hemogram cihazı (Sysmex, Beckman Coulter, Mindray vb.) gereklidir. Ancak bazı parametreler için tüketici cihazlar mevcut:
- Hemoglobin (kapiller): HemoCue, Mission Hb gibi parmak ucundan ölçen cihazlar ± 0.5-1 g/dL hata payıyla hemoglobin ölçer. Kan bağışı kuralları, gebelikte saha takibi için kullanılır.
- Glukoz (kapiller): Glukometre — diyabet self-monitoring için (hemogram değil).
- INR (kapiller): CoaguChek; oral antikoagülan kullanan hastalarda evde takip.
Tüketici (DTC) sürekli glukoz monitör (CGM), pulse oksimetre ve kalp hızı sensörleri (Apple Watch, Polar) sağlıklı erişkin takibi için kullanılabilir; ancak tıbbi tanı kararları için klinik laboratuvar testleri esastır.