Hiperkolesterolemi ICD-10: E78

Hiperkolesterolemi Nedir?

Hiperkolesterolemi; kanda toplam kolesterol, LDL kolesterol (LDL-C) ve/veya non-HDL kolesterol düzeylerinin yükselmesiyle karakterize, aterosklerotik kardiyovasküler hastalıkların (ASKVH) önde gelen değiştirilebilir risk faktörlerinden biridir. Türkiye'de yetişkin nüfusun yaklaşık %43'ünde toplam kolesterol >200 mg/dL, %30'unda LDL-C >130 mg/dL düzeyindedir. Primer (familyal hiperkolesterolemi gibi monogenetik veya poligenetik) ve sekonder (diyabet, hipotiroidi, nefrotik sendrom, ilaç ilişkili) formları bulunur; heterozigot familyal hiperkolesterolemi 250 kişide 1 sıklıkta görülen, sıklıkla atlanan önemli bir tablodur. Hastalık çoğunlukla asemptomatik seyrettiğinden tanı laboratuvar taraması ile konur; tedavi edilmediğinde erken koroner kalp hastalığı, miyokard enfarktüsü, iskemik inme ve periferik arter hastalığı riski belirgin artar. ESC/EAS 2019 ve AHA/ACC 2018 kılavuzları LDL-C'yi birincil hedef olarak belirler; "düşürdükçe daha iyi" prensibiyle hedef değerler kişinin kardiyovasküler risk düzeyine göre titre edilir.

Belirtileri

Hiperkolesterolemi hastalarında en sık görülen belirtiler:

• Çoğunlukla asemptomatik seyir (sessiz risk faktörü)
• Familyal hiperkolesterolemide tendinöz ksantomlar (aşil tendonu, parmak ekstansör tendonları)
• Göz kapağı çevresinde sarımsı plaklar (ksantelazma)
• Kornea çevresinde gri-beyaz halka (arkus senilis, <45 yaş anlamlı)
• Çocukluk çağı homozigot FH'de cilt ksantomları ve erken kardiyovasküler olay
• Aterosklerotik komplikasyonlarda eforla göğüs ağrısı (anjina pektoris)
• Bacaklarda yürürken kramp tarzı ağrı (intermittan klaudikasyo)
• Geçici iskemik atak ve inme bulguları (ileri olgularda)
• Aort kapakta darlık üfürümü (özellikle FH'de)
• Akut pankreatit (çok yüksek trigliseridemi >1000 mg/dL eşlik ediyorsa)
• Erkek tip saç dökülmesi ve kulak memesi çapraz çizgisi (Frank işareti; KAH ile zayıf ilişkili)
• Yağlı bir öğün sonrası ksantomatöz cilt erupsiyonları (şilomikron birikimi)

Nedenleri ve Risk Faktörleri

• Primer / familyal hiperkolesterolemi (LDL reseptör, ApoB, PCSK9 gen mutasyonları)
• Poligenetik yatkınlık (çoklu SNP etkileri)
• Sağlıksız beslenme: doymuş yağ, trans yağ ve kolesterolden zengin diyet
• Aşırı işlenmiş gıda ve şekerli içecek tüketimi
• Obezite, abdominal yağlanma, sedanter yaşam ve metabolik sendrom
• Tip 2 diyabet ve insülin direnci (aterojenik dislipidemi: yüksek TG, düşük HDL, küçük yoğun LDL)
• Hipotiroidi ve nefrotik sendrom
• Kronik karaciğer-böbrek hastalıkları, kolestaz
• İlaç ilişkili: tiazid diüretikler, glukokortikoidler, atipik antipsikotikler, retinoidler, siklosporin, antiretroviraller
• Aşırı alkol tüketimi (özellikle hipertrigliseridemi)
• Sigara (HDL-C'yi düşürür, LDL oksidasyonunu artırır)
• Polikistik over sendromu ve menopoz sonrası östrojen düşüşü

Tanı

Tarama, çocuklarda 9-11 ve 17-21 yaş arası en az bir kez, erişkinlerde 20 yaş üzerinde 4-6 yılda bir önerilir; aile öyküsü ya da risk faktörleri varlığında daha erken ve sık yapılır. Açlık (8-12 saat) veya tokluk lipid profili ile total kolesterol, LDL-C (Friedewald formülü veya Martin/Hopkins yöntemi), HDL-C, trigliserid ve non-HDL kolesterol değerlendirilir; trigliserid >400 mg/dL ise LDL-C doğrudan ölçülmelidir. Gerekli olgularda apolipoprotein B (özellikle yüksek TG, diyabet, obezite, metabolik sendrom) ve lipoprotein(a) [Lp(a)] her erişkinde yaşam boyu en az bir kez bakılmalıdır. ESC/EAS 2019 kılavuzlarına göre LDL-C tedavi hedefleri risk düzeyine göre belirlenir: çok yüksek riskli (ASKVH, DM + hedef organ hasarı, ağır KBH, SCORE2 ≥7.5%) hastalarda <55 mg/dL ve ≥%50 azalma; yüksek riskli (SCORE2 5-7.4%, ağır tek risk faktörü, FH) hastalarda <70 mg/dL; orta riskte <100 mg/dL; düşük riskte <116 mg/dL hedeflenir. AHA/ACC 2018 ise yüksek yoğunluklu statinle ≥%50 LDL düşüşünü ön plana çıkarır ve risk değerlendirmesinde PCE skorunu (10 yıllık ASKVH riski) kullanır. Familyal hiperkolesterolemi tanısında Dutch Lipid Clinic Network (DLCN) kriterleri ve LDLR/APOB/PCSK9 genetik testi yer alır; kaskat tarama ile birinci derece akrabalar değerlendirilir. Sekonder nedenleri dışlamak için TSH, kreatinin, eGFR, idrar protein/kreatinin, karaciğer enzimleri, açlık glukozu ve HbA1c istenir.

Tedavi Yöntemleri

• Yaşam tarzı değişikliği: Akdeniz/DASH tipi beslenme, doymuş yağ <%7, trans yağ tamamen kesilmesi, lif >25 g/gün, bitkisel sterol/stanol
• Düzenli aerobik egzersiz (haftada ≥150 dk orta yoğunluk), kilo kontrolü (5-10% kayıp), sigara bırakma
• Birinci basamak ilaç: yüksek etkin statinler (atorvastatin 40-80 mg, rosuvastatin 20-40 mg) — LDL'yi %50'den fazla düşürür
• Orta etkin statin: simvastatin 20-40 mg, pravastatin 40 mg (yüksek doza tolerans yoksa veya yaşlı/krirğer hastasında)
• Hedefe ulaşılamadığında ezetimib 10 mg eklenmesi (LDL'de ek %15-20 düşüş)
• Çok yüksek risk veya familyal olgularda PCSK9 inhibitörleri (evolokumab 140 mg/14 gün, alirokumab 75-150 mg/14 gün)
• Refrakter veya statin intoleransında inklisiran (siRNA; 284 mg subkutan, 6 ayda bir) ve bempedoik asit 180 mg
• Hipertrigliseridemide fibrat (fenofibrat 145 mg) veya omega-3 yağ asitleri; ikosapent etil (REDUCE-IT) kardiyovasküler fayda gösterir
• Trigliserid >500 mg/dL ise pankreatit önleme amaçlı acil fibrat ve diyet
• Lp(a) yüksekliğinde (>50 mg/dL) LDL hedefi sıkılaştırılır; gelecekte pelacarsen, olpasiran tedavileri
• Homozigot FH'de lipoprotein aferezi, lomitapid ve karaciğer transplantasyonu seçenekleri
• Statin başlangıcında 4-12 hafta sonra LDL-C, ALT/AST ve CK kontrolü; ardından 3-12 ayda bir izlem
• Statin ilişkili kas semptomlarında (SAMS) doz azaltma, gün aşırı kullanım veya farklı statine geçiş; CK >10x ULN ise statin kesilmelidir

Ne Zaman Doktora Gidilmeli?

Aşağıdaki durumlardan biri sizde varsa Kardiyoloji uzmanına başvurmanız önerilir:

• 40 yaş üzerinde lipid profili kontrolü yaptırmamış bireyler için tarama randevusu
• Aile öyküsünde erken yaşta kalp hastalığı varlığı (kadın <65, erkek <55) → genç yaşta tarama
• Tendinöz ksantom, ksantelazma veya erken arkus senilis fark edildiğinde
• Diyabet, hipertansiyon, kronik böbrek hastalığı tanısı alanlarda yıllık değerlendirme
• Statin tedavisi altında yaygın kas ağrısı, koyu idrar (rabdomiyoliz şüphesi) → acil
• Açıklanamayan göğüs ağrısı veya egzersizle artan göğüs sıkışması
• Yüksek trigliserid (>500 mg/dL) ile birlikte karın ağrısı (akut pankreatit riski) → acil
• Hedefe ulaşılamayan ya da statin tolere edemeyen hastalarda lipid kliniği konsültasyonu

Önleme ve Yaşam Tarzı

• Akdeniz tipi beslenme ve doymuş/trans yağ tüketiminin kesin azaltılması
• Düzenli fiziksel aktivite (haftada ≥150 dk orta, ≥75 dk yüksek yoğunluk) ve sağlıklı kilo yönetimi
• Sigara bırakma ve alkol tüketiminin kısıtlanması (kadın <1, erkek <2 standart içki/gün)
• Düzenli lipid profili taraması (20 yaş üzerinde 4-6 yılda bir, risk artıkça daha sık)
• Familyal hiperkolesterolemi şüphesinde aile taraması (kaskat tarama, çocuklar dahil)
• Eşlik eden hipertansiyon ve diyabetin sıkı kontrolü (KB <130/80, HbA1c <7%)
• Bitkisel sterol/stanol takviyesi (2 g/gün; LDL'de %5-10 düşüş)
• Çözünür lif (yulaf, baklagil, psyllium) tüketiminin artırılması
• Stres yönetimi ve düzenli uyku (kortikosteroidin lipid metabolizmasına etkisi)
• Şekerli içecek ve mısır şurubu içeren ürünlerden uzak durma (trigliserid yüksekliği)

İlgili Branşta Doktorlar

Kardiyoloji alanında öne çıkan hekimler. Tüm hekimlerin tam listesi için branş sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaynaklar