GFR Nedir?
Glomerüler Filtrasyon Hızı (GFR), böbreklerin dakikada filtrelediği kan plazma hacmidir (ml/dk/1.73m²). Doğrudan ölçümü zor olduğundan rutin pratikte serum kreatinin temelli formüllerle tahmin edilir (eGFR). Sağlıklı erişkin için tipik değer 90-120 ml/dk/1.73m²'dir; 40 yaş sonrası yıllık ~1 ml/dk doğal azalma görülür. KDIGO 2012, eGFR'yi kronik böbrek hastalığı (KBH) tanı ve evreleme kriteri olarak benimser.
CKD-EPI 2021 Formülü (Race-Free)
eGFR = 142 × min(SCr/κ, 1)^α × max(SCr/κ, 1)^(-1.200) × 0.9938^Yaş × (1.012 — kadın)
- κ (kappa) = kadında 0.7, erkekte 0.9
- α (alfa) = kadında -0.241, erkekte -0.302
- SCr = serum kreatinin (mg/dL)
2021 sürümünde NKF-ASN ortak komitesi, ırk değişkenini kaldırarak formülü güncellemiştir. Cystatin C eklenmiş versiyon (CKD-EPI 2021 Cr-CysC) daha doğru sonuç verir; özellikle aşırı kas kütlesi, kaşeksi ve şüpheli vakalar için önerilir.
KDIGO Böbrek Hastalığı Evreleri (eGFR Kategorileri)
| Evre | eGFR (ml/dk/1.73m²) | Tanım | Önerilen Eylem |
|---|---|---|---|
| G1 | ≥ 90 | Normal veya artmış | Risk faktörü taraması, yıllık takip |
| G2 | 60 – 89 | Hafif azalmış | Tanı için ek bulgu (albuminüri vb.) gerekir |
| G3a | 45 – 59 | Hafif-orta azalmış | Komplikasyon taraması, 6 ay takip |
| G3b | 30 – 44 | Orta-şiddetli azalmış | Nefroloji konsültasyonu önerilir |
| G4 | 15 – 29 | Şiddetli azalmış | Renal replasman planı, 3 ay takip |
| G5 | < 15 | Böbrek yetmezliği | Diyaliz veya transplantasyon |
KDIGO Albuminüri Kategorileri (A1-A3)
| Kategori | AKR (mg/g) | Albümin (mg/24sa) | Tanım |
|---|---|---|---|
| A1 | < 30 | < 30 | Normal-hafif artış |
| A2 | 30 – 300 | 30 – 300 | Orta artış (mikroalbuminüri) |
| A3 | > 300 | > 300 | Belirgin artış (makroalbuminüri) |
Akut Böbrek Hasarı (ABH) — KDIGO Kriterleri
ABH tanı kriterlerinden biri yeterlidir:
- 48 saat içinde serum kreatinin ≥ 0.3 mg/dL artış
- Son 7 günde serum kreatinin bazalin ≥ 1.5 katı artış
- 6 saatten uzun süreyle idrar çıkışı < 0.5 ml/kg/sa
Klinik Öneri ve Risk Sınıflandırması
- eGFR ≥ 60 + A1 (normal): 1-3 yılda risk değerlendirmesi yeterli.
- eGFR 45-59 + A2: Orta risk; 6 ayda bir takip.
- eGFR 30-44 veya A3: Yüksek risk; 3-4 ayda bir takip + nefroloji.
- eGFR < 30: Çok yüksek risk; 1-3 ayda bir takip; renal replasman planı.
Sık Yapılan Hatalar
- Aşırı kas kütlesi: Bodybuilder veya sporcularda kreatinin yalancı yüksek → eGFR yalancı düşük.
- Kaşeksi, sarkopeni, amputasyon: Düşük kas → kreatinin yalancı düşük → eGFR yalancı yüksek. Bu durumlarda Cystatin C tercih edilmeli.
- Akut hastalıkta tek ölçüm: ABH tablosu KBH gibi yorumlanmamalı; 3 aylık persistans şartı vardır.
- İlaç dozu için yanlış formül: İlaç doz ayarı tablolarının çoğu Cockcroft-Gault üzerinden tanımlanmıştır; CKD-EPI tek başına yetmez.
Sıkça Sorulan Sorular
GFR ne kadar olmalı?
Normal eGFR ≥90 ml/dk/1.73m². KDIGO sınıflaması: 60-89 hafif (G2), 45-59 G3a, 30-44 G3b, 15-29 şiddetli (G4), <15 böbrek yetmezliği (G5).
CKD-EPI 2021 formülü nedir?
eGFR = 142 × min(SCr/κ,1)^α × max(SCr/κ,1)^(-1.200) × 0.9938^Yaş × (1.012 kadın). 2021'de ırk düzeltmesi kaldırılmıştır.
GFR neden düşer?
En sık diyabetik nefropati ve hipertansif nefroskleroz. Glomerülonefritler, PKBH, NSAID/kontrast nefropatisi, dehidratasyon ve obstrüksiyon başlıca diğer nedenlerdir.
Düşük GFR nasıl yükseltilir?
KBH ilerlemesi yavaşlatılır, geri döndürülmesi sınırlıdır. ACE-I/ARB, SGLT2 inhibitörleri, KB <130/80, HbA1c kontrolü, tuz <5 g/gün ve nefrotoksik ilaçlardan kaçınma esastır.
Akut böbrek hasarı nedir?
KDIGO: 48 saatte kreatinin ≥0.3 mg/dL artış; 7 günde 1.5× artış; veya 6 sa > idrar <0.5 ml/kg/sa. Erken tanı renal replasman ihtiyacını azaltır.
eGFR düşüklüğünde hangi doktora gidilir?
eGFR <60 persistan veya proteinüri/hematüri varsa nefroloji; eGFR 60-89 + DM/HT varsa iç hastalıkları takibi yeterli olabilir. eGFR <30 mutlak nefroloji konsültasyonu gerektirir.