Kreatinin Klirensi Nedir?
Kreatinin, kas metabolizmasının atık ürünüdür ve böbreklerden glomerüler filtrasyon yoluyla atılır. Kreatinin klirensi (CrCl), dakikada böbreğin kreatininden temizlediği plazma hacmidir (ml/dk). 24 saatlik idrar toplama altın standarttır; ancak pratik nedenlerle Cockcroft-Gault formülü ile tahmin edilir. CrCl, GFR'ye %10-20 oranında yakın değer verir.
Cockcroft-Gault Formülü
CrCl (ml/dk) = [(140 − Yaş) × Kilo (kg)] / (72 × Serum Kreatinin (mg/dL))
Kadında sonuç × 0.85 ile çarpılır.
Formül 1976'da Cockcroft ve Gault tarafından, 249 erkek hastada 24 saatlik idrar klirensi ile valide edilmiştir. Vücut yüzey alanına normalize edilmemiştir; bu nedenle ilaç dozajında doğrudan kullanılabilir.
Hangi Kilo Kullanılmalı?
| Hasta Durumu | Kullanılacak Kilo | Formül |
|---|---|---|
| Normal kilo (IBW±%30) | Gerçek kilo (TBW) | Direkt kullan |
| Obez (TBW > %30 IBW üstü) | Düzeltilmiş kilo (AdjBW) | IBW + 0.4 × (TBW − IBW) |
| Kaşektik / sarkopenik | İdeal kilo (IBW) | Devine formülü |
| İdeal < gerçek kilo | İdeal kilo (IBW) | IBW |
Devine ideal kilo: Erkek = 50 + 2.3 × (boy inç − 60); Kadın = 45.5 + 2.3 × (boy inç − 60).
CrCl Aralıkları ve Klinik Yorumu
| CrCl (ml/dk) | Yorum | İlaç Doz Eylemi |
|---|---|---|
| ≥ 90 | Normal veya hiperfiltrasyon | Standart doz |
| 60 – 89 | Hafif azalmış | Standart doz (çoğu ilaç için) |
| 30 – 59 | Orta azalmış | Doz azaltma veya aralık uzatma |
| 15 – 29 | Şiddetli azalmış | Yüksek dikkat, bazı ilaçlar kontrendike |
| < 15 | Böbrek yetmezliği | Diyaliz dozu, renal replasman |
Sık Karşılaşılan İlaç Doz Ayarı Örnekleri
| İlaç | CrCl Eşiği | Önerilen Eylem |
|---|---|---|
| Apiksaban (DOAK) | SCr ≥1.5 + yaş ≥80 veya kilo ≤60 | Doz 2 × 2.5 mg |
| Rivaroksaban | CrCl 15-49 | 15 mg/gün (FA dozu) |
| Dabigatran | CrCl <30 | Kontrendike |
| Metformin | CrCl <30 | Kontrendike |
| Vankomisin | CrCl-bazlı | Yükleme + idame doz hesabı |
| Aminoglikozid (gentamisin) | CrCl <60 | Aralık uzatma (24-48 saat) |
| İyotlu kontrast madde | eGFR <30 | NSF/AKI riski yüksek |
Cockcroft-Gault vs CKD-EPI 2021 Karşılaştırma
- Cockcroft-Gault: Kilo + yaş + cinsiyet + SCr. ml/dk verir; ilaç doz ayarı için referans.
- CKD-EPI 2021: Yaş + cinsiyet + SCr. ml/dk/1.73m² verir; KBH tanı ve evreleme için referans.
- Obez hastada CG yalancı yüksek, CKD-EPI daha doğru.
- Yaşlıda her ikisi de düşük; CG biraz daha düşük çıkma eğilimindedir.
Klinik Öneri ve Takip
- Polifarmasili yaşlı hastada her klinik vizitte CrCl güncellenmeli.
- Akut böbrek hasarında günden güne SCr değişeceği için CG güvenilmez; klinik karar 2 stabil değer üzerinden verilmeli.
- Nefroloji konsültasyonu CrCl <30 ml/dk ve şüpheli durumlarda.
- Eczacıdan ilaç-böbrek etkileşim taraması istenmeli.
Sık Yapılan Hatalar
- Obezde gerçek kilo kullanmak: CrCl yalancı yüksek; AdjBW gerekir.
- Amputeli hastada düzeltme yapmamak: Kilo eksikliği CrCl'yi yanıltır.
- Çocukta C-G kullanmak: Geçersiz; Schwartz formülü gerekir.
- Akut hastalıkta CrCl ile uzun süreli ilaç dozlamak: SCr stabil olmadan tek değerle karar verilmemeli.
- SCr birim karışıklığı (μmol/L vs mg/dL): 1 mg/dL = 88.4 μmol/L.
Sıkça Sorulan Sorular
Cockcroft-Gault nedir?
1976'da geliştirilen; yaş, kilo, cinsiyet ve serum kreatininden CrCl tahmini yapan formüldür. FDA ilaç doz ayarı tablolarında halen referanstır.
CKD-EPI mi Cockcroft-Gault mı?
Tanı için CKD-EPI 2021, ilaç doz ayarı için Cockcroft-Gault tercih edilir. İdeal olarak ikisi birlikte raporlanır.
Hangi kilo kullanılmalı?
Normal kiloda TBW, obezde AdjBW (IBW + 0.4×(TBW−IBW)), kaşektik hastada IBW. Yanlış seçim CrCl'yi %30-50 değiştirir.
İlaç doz ayarı nasıl yapılır?
FDA prospektüsleri: CrCl ≥60 standart doz, 30-59 azaltma, 15-29 yüksek dikkat, <15 diyaliz dozu. DOAK, vankomisin, metformin, kontrast için kritiktir.
Cockcroft-Gault yanılır mı?
Aşırı obez, kaşektik, amputeli, akut böbrek hasarı olan hastalarda yanıltıcıdır. BSA'ya normalize edilmemiştir.
Çocukta hangi formül kullanılır?
Cockcroft-Gault çocukta geçersiz. Schwartz formülü (k×Boy/SCr; k=0.413) veya CKiD U25 denklemleri kullanılır. 18 yaş üstü erişkin formülleri geçerlidir.